Debat spitst zich toe op één vraag: was het executie?

Het internationale juridisch debat over de dood van Osama bin Laden heeft zich toegespitst op één vraag: heeft de leider van Al Qaida de kans gekregen zich over te geven? Zo niet, dan was er sprake van een stand-rechtelijke executie en was de Amerikaanse actie een schending een fundamentele rechtsnorm.

AMSTERDAM - Twee onafhankelijke VN-rapporteurs voor de mensenrechten hebben zich vrijdag geschaard in het koor van degenen die meer informatie willen over de precieze toedracht van de gewelddadige dood van Bin Laden.


De Amerikaanse regering 'zou aanvullende feiten moeten bekendmaken om een beoordeling mogelijk te maken in termen van internationale mensenrechten', schrijven de hoogleraren Christof Heyns, VN-rapporteur voor buitengerechtelijke executies, en Martin Scheinin, rapporteur contraterrorisme. 'Het is vooral belangrijk te weten of de planning van de missie een poging toestond om Bin Laden te overmeesteren.'


Heyns en Scheinin schrijven dat het gebruik van dodelijk geweld in operaties tegen terroristen toelaatbaar kan zijn, uit zelfbescherming. 'De norm moet echter zijn dat terroristen moeten worden behandeld als misdadigers, via wettelijke processen van arrestatie, berechting en door een rechter uitgesproken straf.'


Eerder gaf de VN-commissaris voor de mensenrechten, Navi Pillay, al een dergelijke verklaring uit. Zij dringt aan op 'volledige openbaarmaking van de precieze feiten' over de omstandigheden waarin Bin Laden werd gedood. Acties tegen terreur moeten gebeuren conform internationale wetten, zei ze. 'Die wetten laten geen martelingen of wederrechtelijke terechtstellingen toe.'


Op de eerste dag na de operatie in Abbottabad waren ook volkenrechtskundigen nog overdonderd door het nieuws. Velen twijfelden en zochten in diverse hoofdstukken van het recht naar argumenten voor en tegen. In de loop van de week werden diverse zijpaden in de argumentatie afgesloten en spitste het debat zich toe op die ene vraag: is Osama bin Laden met opzet standrechtelijk geëxecuteerd?


Maar omdat de feiten niet goed duidelijk zijn, worden er nu vooral vragen gesteld, en wordt de Amerikaanse regering opgeroepen opening van zaken te geven.


Ook de belangrijkste mensenrechtenorganisaties, Amnesty International en Human Rights Watch (HRW), beperken zich tot het stellen van vragen. HRW gaf donderdag een verklaring uit om het bericht tegen te spreken dat de organisatie het doden van Bin Laden zou hebben veroordeeld. 'We hebben niet genoeg informatie om te kunnen concluderen of het doden al dan niet rechtmatig was.'


Amnesty was iets specifieker. 'Gegeven het feit dat hij niet gewapend was, is het niet duidelijk hoe hij zich tegen arrestatie heeft verzet en of een poging is gedaan hem te arresteren', aldus directeur Claudio Corone. Arrestatie was geboden 'indien hij ongewapend was en geen directe bedreiging vormde'.


Voor zover Europese politici de Amerikaanse actie niet kritiekloos toejuichen, plaatsen ze dezelfde vraagtekens. Het 'applaus voor de executie' kwam van 'immorele diplomaten en triomfantelijke politici', schreef de bekende Britse mensenrechtenadvocaat Geoffrey Robertson in The Independent.


Ook Robertson wil meer weten over de exacte toedracht ('was het een schot in het achterhoofd?'), maar hij krijgt steeds meer de indruk dat er sprake was van een 'koelbloedige moord', in opdracht van een president die 'als oud-hoogleraar rechten de absurditeit moet beseffen van zijn eigen verklaring dat 'het recht heeft gezegevierd'.'


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.