Debat over nut martelen laait op

Nog maar weinig mensen hebben de film gezien, toch liggen in de VS alle oude wonden uit de oorlog tegen het terrorisme weer open. Zero Dark Thirty gaat over de jacht op Osama bin Laden. Hij begint met een indringende martelscène en eindigt met de dood van de Al-Qaidaleider. Wordt hier gesuggereerd dat folteren helpt in het opsporen en onschadelijk maken van vijanden? Daarover is het debat losgebarsten.

NEW YORK - Dat gaat met veel emoties gepaard, want na de aanslagen van 9/11 reageerde de regering van George W. Bush zo hard en genadeloos, dat zij daarmee het land spleet. Critici verweten haar de waarden te verloochenen die ze zei te verdedigen.


Terreurverdachten werden zonder vorm van proces voor onbepaalde tijd opgesloten. De CIA onderwierp sommigen van hen aan 'verscherpte ondervragingstechnieken'. Een bureaucratisch eufemisme voor het toepassen van methoden die worden gezien als martelen, zoals het 'waterboarden'. Daarbij krijgt een gevangene een doek of stuk plastic op de mond gelegd, waarna water over zijn hoofd wordt gegoten en het net lijkt alsof hij verdrinkt.


Zero Dark Thirty opent met een kwartier durende scène, waarin een terreurverdachte de waterboard-behandeling ondergaat. Die beelden komen hard aan. 'Als je dat ziet, schrijf je meteen je parlementslid dat voorkomen moet worden dat dit ooit nog gebeurt', schrijft filmcriticus Roger Friedman. Volgens zijn collega van New York Magazine, David Edelstein, zit de film op het randje van wat het politiek en moreel toelaatbaar is omdat het 'zich sterk maakt voor het nut van martelen'.


Dat laatste is niet de mening van Jameel Jaffer, van de American Civil Liberties Union. Doordat de film begint met het waterboarden en eindigt met de dood van Bin Laden lijkt er sprake van een oorzaak-en-gevolgeffect. Maar Jaffer gelooft niet dat het bedoeld was als pleidooi voor foltering als manier om cruciale informatie los te krijgen. Eerder ziet hij de film als bewijs dat de echte doorbraak in de jacht een gevolg was van 'goed , ouderwets inlichtingenwerk'.


De makers van de film, regisseur Kathryn Bigelow en scenarioschrijver Mark Boal, zeggen geen standpunt te hebben willen innemen. De film probeert 'het zeer gecompliceerde debat over marteling te weerspiegelen', zegt Boal. En om het nog ingewikkelder te maken: Zero Dark Thirty is door de New Yorkse filmcritici uitgeroepen tot de beste film van het jaar. Zelfs Edelstein spreekt van een 'onzalig meesterwerk', hoewel hij ook zegt dat het 'borderline fascistic' is, op het randje van fascistisch.


Die ambivalentie past helemaal bij de stekelige aard van het onderwerp. Mag er worden gemarteld om levens van onschuldigen te redden? Mogen terreurverdachten worden gefolterd om zo informatie te vergaren waarmee moordenaars kunnen worden opgespoord of aanslagen verijdeld?


The New York Times citeert anonieme zegslieden van de inlichtingendienst, volgens wie het toepassen van fysiek geweld, in diverse gradaties, goede informatie kan opleveren, maar ook halve waarheden en hele leugens, waar niemand iets aan heeft. Volgens een niet gepubliceerd rapport van de inlichtingencommissie van de Senaat hebben de harde verhoren 'geen centrale rol' gespeeld bij het vinden van Bin Laden. Dat heeft de commissievoorzitter, de Democratische senator Dianne Feinstein gezegd. Ze zegt niet dat het geen rol heeft gespeeld. Veel Republikeinen houden vol dat de 'verscherpte ondervragingstechnieken' Amerika voor verdere aanslagen hebben behoed. Waterboarden is sinds in januari 2009 verboden.


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden