Column

Debat met alleen verliezers

Van de sorry-democratie zijn we beland in de inquisitie-democratie.

Segers ziet een roversbende... Beeld ANP

Twee dagen na het debat over de 'Teevendeal' likt Den Haag zijn wonden. Het begon ooit met het gefabuleer over bedragen van minister Opstelten. Daarna kon premier Rutte geen afscheid nemen van zijn mentor. Een brief door de papiervernietiger. Twee Kamerleden die op het ministerie zaten te prutsen aan een persbericht waar ze vanaf hadden moeten blijven. Een clusterfuck, aldus een hoofdrolspeler.

Het VVD-gekluns is bekend; nieuw was de woede van de oppositie. Segers van de ChristenUnie zette in met 'de overheid als roversbende'. Daar kon al niemand overheen. Of toch: Buma bedacht 'Justitie als VVD-partijkantoor'. Wilders had Rutte als Don Corleone. Het was een wedstrijdje ben ik wel boos genoeg. Wie zo hard over staatsrechtelijke schande roept, maakt zichzelf kwetsbaar. Buma wond zich het meest op. Hij persberichten schrijven? Never nooit.

Gelukkig loop ik al even mee. Ik herinner mij Buma als CDA-fractieleider ten tijde van het ongelukkige gedoogkabinetje. Bij de formatie werden de dissidente fractieleden Koppejan en Ferrier net niet gewaterboard om te tekenen bij het kruisje. Geen hoogtepunt in het staatsrecht. Nog zo'n staatsrechtgeleerde: Wilders. Die zat wekelijks bij minister Leers om diens arm uit de kom te draaien, als het niet opschoot met het tegenhouden van de massa-immigratie. Dat is andere koek dan een persbericht.

Roemer (SP), ook het hoogste woord. De SP moet nog wennen aan dualisme. Maar in Amsterdam zijn ze aan de macht. Daar wordt Jan Marijnissen wekelijks in de gangen van het stadhuis gesignaleerd. Om zijn raadsleden en wethouders op het juiste pad te houden. Zonder last of ruggespraak, dat spreekt vanzelf.

Nederland en dualisme is een moeilijke combinatie. Ooit had VVD-leider Ed Nijpels het over 'strategisch monisme'. Het is staande praktijk. Samsom was zo eerlijk om te verwijzen naar de donderdagavondvergaderingen. Daar nemen de PvdA-leiding, -fractieleden en -ministers de lijn door. Op maandag doet hij hetzelfde met de coalitievrinden van de VVD. In Nederland is het een en al afstemmen. Dat is zo aardig aan zo'n rapport-Oosting: je krijgt een kijkje in wat normaliter verborgen blijft achter vrome gezichten. Nederland partitocratie. Alles loopt langs de partijlijn. Heus niet alleen bij de VVD.

Het gaf al te denken dat de boze fractieleiders het ditmaal roerend eens waren met Wilders. Zou die laatste ineens een aanval van rechtsstatelijkheid hebben gehad? Of andersom, had het populisme - 'wij worden belazerd' - bezit genomen van de voltallige oppositie? Roemer begon over de 'sorry-democratie', van ze deden een plas en alles bleef zoals het was. Daarvan kon je toch moeilijk spreken, met intussen drie politieke lijken op de grond en het VVD-bloed tegen het plafond van de Kamer.

Ik hou het op wat anders: inquisitie-democratie. De term ontleen ik aan het bijzondere boekje Verbroken verbindingen (2001) van bestuurskundige Paul 't Hart. De waarheid en niets dan de waarheid moet boven water en er moet schuld worden bekend. Het debat van woensdag sloeg bij tijden op hol. Bijvoorbeeld toen Klaver (GroenLinks) eiste dat álle contacten tussen Rutte en toenmalig Kamerlid Dijkhoff openbaar gemaakt zouden worden. Korte enquête en onder ede horen!, riep Pechtold (D66).

Buma schreef geen persbericht... Beeld ANP

Paul 't Hart beschrijft hoe de doofpot van vroeger heeft plaatsgemaakt voor het omgekeerde, een uitzinnig controle-ethos. Veel gekluns wordt vanzelf een complot. Sinds het afscheid van de maakbaarheid, is politiek meer terugkijken dan vooruitkijken. Ook kiezers stemmen niet meer op de toekomst, maar rekenen af met het verleden. Voeg daar de opgewonden media plus Twitter aan toe. Alles draait om verantwoording, bijvoorbeeld de idiote aantallen Kamervragen. Over deze kwestie - nog steeds een bonnetje - waren dat er van de week 250. Vóór dinsdag beantwoorden anders zwaait er wat.

Elke misstand is het gevolg van bestuurlijk falen. Ministers moeten onophoudelijk naar de Kamer. Het hele ministerie is gericht op het in het zadel houden van de bewindspersoon. Oosting adviseerde Justitie in zijn rapport 'meer politieke sensitiviteit' en bereidheid tot het afleggen van verantwoording. Dat is allang het geval. Alle departementen zijn tot de tanden gewapend, aangezien een enquête in een klein hoekje zit. Bij Oosting zelf kun je lezen hoe Justitie in 2006 een 'incidentenstrategie' introduceerde. In geval van crisis wordt er kennelijk een soort control-room ingericht, met een 'feitentafel' waarachter het 'feitenonderzoek' plaatsvindt. Er komt een logboek. Alles om te voorkomen dat de dingen ongecontroleerd uit de hand lopen.

Het getuigt van kramp en grote achterdocht tegen de buitenwereld. Fouten maken mag, hoorde ik tijdens het debat woensdag. De ellende is dat fouten maken juist niet meer mag. Voor ingewikkeldheid is geen ruimte, of voor hectiek, tegenstrijdige informatie, politieke dilemma's - enfin alles dat normaliter bij besturen komt kijken. Overal worden pogingen tot afdekking gezien, en van besturen blijft van de weeromstuit alleen risicodemping over. Zo'n extreem onveilige omgeving verklaart ook waarom partijvrienden aan persberichten gaan sleutelen waar ze vanaf hadden moeten blijven. Handen vasthouden.

Wat er nu gebeurt, kan ik uittekenen. Rutte heeft al gezegd dat hij meer 'op de bal' gaat zitten. De foutmarge wordt nog kleiner. Nog angstiger ambtenaren gaan hun minister nog meer uit de wind houden. Nog meer zenuwen bij het beantwoorden van Kamervragen. Dus nog wolliger formuleringen. Dit spel om de waarheid heeft alleen maar verliezers.

Rutte gaat op de bal zitten... Beeld ANP
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden