AnalyseAsielaanvragen

Deadline voor wegwerken asielachterstanden weer niet gehaald, en dat verbaast eigenlijk niemand

Per 1 juli 2021 zouden alle achterstallige asielaanvragen zijn weggewerkt. Dat beloofde staatssecretaris Ankie Broekers-Knol ruim een jaar geleden. Maar dat doel is niet gehaald. Intussen zijn nieuwe achterstanden in de maak.

Asielzoekers protesteren voor de poort van het asielzoekerscentrum in Zweeloo tegen de slepende onzekerheid en de ongelijke behandeling van asielaanvragen.
 Beeld Marcel van den Bergh / de Volkskrant
Asielzoekers protesteren voor de poort van het asielzoekerscentrum in Zweeloo tegen de slepende onzekerheid en de ongelijke behandeling van asielaanvragen.Beeld Marcel van den Bergh / de Volkskrant

Toen Ankie Broekers-Knol vorig jaar april aankondigde dat ze korte metten wilde maken met de achterstanden bij immigratiedienst IND, lagen er 15.350 onbehandelde aanvragen op de plank. Nog voor het einde van het jaar zouden die zijn weggewerkt, beloofde de staatssecretaris.

Die inschatting bleek te ambitieus: de speciale taskforce die door de staatssecretaris in het leven was geroepen om de klus te klaren, had eind 2020 bijna de helft van de aanvragen behandeld. De nieuwe deadline – afgedwongen middels een door de Tweede Kamer aangenomen motie – werd 1 juli.

Is de belofte ingewilligd? Nee. Volgens de laatste stand van zaken, eind mei, staan nog altijd 3.070 oude asielaanvragen in de wacht. Hoeveel er daarvan inmiddels zijn weggewerkt, kan de woordvoerder van het ministerie van Justitie nog niet zeggen. ‘De nieuwe cijfers worden 12 juli gepubliceerd.’

Noemde Broekers-Knol het passeren van de deadline de eerste keer nog ‘bijzonder pijnlijk’, ditmaal werd er nauwelijks ruchtbaarheid aan gegeven. Tot grote irritatie van sommige Kamerleden. ‘Een kwalijke zaak’, reageert Jasper van Dijk (SP). ‘Opnieuw is een belofte gebroken. Broekers-Knol verliest hiermee fors aan geloofwaardigheid.’

GroenLinks-Kamerlid Corinne Ellemeet spreekt van ‘een passende zwanenzang’ voor de ambtstermijn van Broekers-Knol. ‘Daarmee laat ze niet alleen een organisatorische puinhoop achter voor haar opvolger, maar ook een stuwmeer aan pijn voor veel mensen die in jarenlange onzekerheid over hun toekomst verkeren.’

De VVD laat via de woordvoerder weten eerst ‘netjes de brief’ (met de nieuwste cijfers) te willen afwachten, alvorens met een reactie te komen.

Geen verrassing

Dat de taskforce zijn doelstelling niet heeft behaald, komt voor ingewijden niet als een verrassing. Al vanaf het moment van oprichting was duidelijk dat de organisatie gebukt ging onder bestuurlijke chaos. Vier medewerkers beklaagden zich in de Volkskrant over de gebrekkige planning. Functies waren niet goed op elkaar afgestemd, waardoor medewerkers op hun handen zaten.

‘Het komt erop neer dat veel mensen thuis zitten, een salaris ontvangen van ten minste 3.040 euro bruto per maand en helemaal niks doen’, aldus een medewerker, die het advies kreeg de tijd te doden met Netflix-series over herkomstlanden van asielzoekers.

De haperende logistiek wekte irritatie bij asieladvocaten, die geregeld meemaakten dat gehoren van hun cliënten op het allerlaatste moment werden afgezegd. Asielzoekers zelf tastten in het duister over wanneer ze aan de beurt waren. De logica ontbrak: iemand die later was aangekomen in Nederland kon zomaar eerder een uitnodiging ontvangen.

In een brief aan de Tweede Kamer, halverwege november, weet Broekers-Knol de vertraging onder meer aan de coronacrisis. Dat er ruim een half jaar later nog altijd duizenden aanvragen op de plank liggen, heeft volgens de woordvoerder van het ministerie van Justitie te maken met het feit dat het gaat om zaken ‘met een langdurige externe beslisbelemmering’.

Oftewel: zaken die vertraging oplopen omdat asielzoekers te ziek zijn om te worden gehoord. Of omdat de uitkomst van juridische procedures of onderzoek in het buitenland moet worden afgewacht. De verwachting, aldus de woordvoerder, is dat de voorraad ‘medio 2021’ alsnog is weggewerkt.

Onhaalbare doelen

‘Vanaf het begin was duidelijk dat de doelstelling onhaalbaar was’, zegt vreemdelingenrechtadvocaat Barbara Wegelin. ‘De behoefte om controle uit te stralen is blijkbaar groter dan de behoefte om een eerlijk verhaal te verkopen. De staatssecretaris durft geen ‘nee’ te verkopen aan de politiek.’

Haar conclusie raakt aan de bevindingen van een rapport dat adviesbureau EY vorige maand publiceerde. Daaruit blijkt dat de IND onvoldoende in staat is om ‘tegenspel’ te bieden wanneer er vanuit de politiek onhaalbare doelen worden gesteld.

In het geval van de taskforce resulteerde dit in een haastklus. Onervaren uitzendkrachten moesten een gigantische berg achterstallige asielaanvragen wegwerken – onder grote politieke druk. Omdat asielzoekers via de zogeheten dwangsomregeling compensatie konden eisen als hun aanvraag niet binnen de wettelijke termijnen was afgedaan, liepen de kosten in de tientallen miljoenen.

Die combinatie – tijdsdruk en onervarenheid – kwam de kwaliteit van de gehoren niet ten goede, constateerde VluchtelingenWerk Nederland, de belangenorganisatie voor vluchtelingen. ‘Via asielzoekers en asieladvocaten vingen we signalen op dat medewerkers doorvroegen op punten die niet relevant zijn’, zegt beleidsmedewerker Sander Laban, die de taskforce vanaf het begin nauwgezet volgt. ‘Ook gaven asielzoekers aan dat hen werd gevraagd sneller te praten, omdat er weinig tijd was. Of er werd na tien minuten meegedeeld dat het gehoor werd stopgezet, omdat de betreffende medewerker de complexe lhbti-zaak niet aankon.’

Ook ervaren IND’ers, die werden ingezet om taskforcemedewerkers te begeleiden, maakten zich zorgen over de kwaliteit van de beslisprocedure, zo blijkt uit signalen die binnenkwamen bij de Inspectie Justitie en Veiligheid. Die kondigde vorige maand een onderzoek aan naar de taskforce. Daarbij wordt onder meer aandacht besteed aan het schriftelijk horen (in plaats van mondeling horen): een nieuwe, maar mogelijk niet al te zorgvuldige werkwijze waarmee de organisatie tijdwinst probeert te behalen.

Nieuwe achterstanden

Met het afhandelen van de taskeforcezaken zijn de achterstanden bij de IND nog niet voorbij. Ook bij nieuwe aanvragen lopen de wachttijden alweer op: 68 procent wordt binnen de termijnen afgehandeld, twee maanden geleden was dit nog 80 procent.

Migratiedeskundigen vinden deze trend zorgwekkend, omdat asielzoekers geen pressiemiddel meer in handen hebben om de overheid te dwingen alsnog tijdig een beslissing te nemen: Broekers-Knol schafte de dwangsomregeling vorig jaar af, ondanks het negatieve advies van de Raad van State, de hoogste Nederlandse bestuursrechter.

‘De staatssecretaris heeft altijd gezegd: wij hebben nu een taskforce, dus die dwangsomregeling is niet meer nodig’, zegt vreemdelingenrechtadvocaat Barbara Wegelin. ‘Maar ook de belofte dat over nieuwe aanvragen wél op tijd beslist zou worden, bleek uiteindelijk niet realistisch.’

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden