DE ZWARTE MADONNA

Een huurkazerne is de Zwarte Madonna in Den Haag genoemd. Architect Carel Weeber wilde ermee laten zien wat sociale woningbouw werkelijk is: een noodvoorziening beheerst door regeltjes....

Je zou het gebouw door een sopje willen halen en de tegels wrijven tot ze blinken, de bruine vochtplekken van de kozijnen schrobben, de groene aanslag verwijderen van de perspex platen die de minuscule loggia's begrenzen. Vervolgens moet de zon zich spiegelen in de zwarte gevels, of moet de regen, druipend langs de wanden, de tegels doen glimmen. Het is goed mogelijk dat dan de Zwarte Madonna zichtbaar wordt zoals de bewoners haar willen zien: als een zwarte diamant.

'Prachtig', vindt Pietro Cozzi, voorzitter van de bewonerscommissie, de Madonna. 'Iedereen die hier woont, vindt het een mooi gebouw. Als ze het lelijk vinden, kunnen ze toch verhuizen?'

Maar de bewoners zijn partij. Mochten ze al kritiek hebben, dan houden ze die voor zich. Zij lopen een gereed risico uit hun huis te worden gezet, nu de gemeenteraad van Den Haag besloten heeft het pand te slopen om er nieuwbouw voor in de plaats te zetten. De residentie heeft ruimte nodig voor zijn rijksambtenaren. Het ministerie van OCW, nu nog gevestigd in Zoetermeer, wil naar Den Haag, de ministeries van Justitie en Binnenlandse Zaken hebben nieuwe huisvesting nodig, zodat de bestaande gebouwen kunnen worden opgeknapt. En de beste plek voor een nieuw ministerie, vindt de gemeente, is precies het kavel waar de Zwarte Madonna staat, en waar, door in de hoogte te bouwen, veel meer vierkante meters kunnen worden gebouwd dan er nu beschikbaar zijn.

De Zwarte Madonna, op twee stappen van het station Den Haag Centraal, op drie stappen van de snelweg, is een complex met huurwoningen voor de lagere inkomens, met winkels en een parkeergarage, ontworpen door Carel Weeber. Het pand bestaat uit een lange rechthoek van acht verdiepingen aan de Turfmarkt en een groot U-vormig blok van zes verdiepingen, aan een kant afgerond, aan de Schedeldoekshaven. Het bevat 168 woningwetwoningen met twee tot vijf kamers, en 168 premiehuurwoningen die twee of drie kamers tellen. Aan de Turfmarkt is op de begane grond een verdiepte winkelgalerij, die leeg staat en ook meestal leeg heeft gestaan. De Madonna is gebouwd in 1985, toen de PvdA'er Adri Duivesteijn, nu lid van de Tweede Kamer, wethouder voor Volkshuisvesting was. 'We wilden in feite een nieuw centrum maken, met niet alleen kantoren, maar een menging van functies', zegt Duivesteijn. 'Weeber maakte een stedebouwkundig plan voor het Spuikwartier, hij verdeelde het in blokken, die onafhankelijk van elkaar in te delen waren. En hij bouwde zelf het eerste gebouw op het eerste blok.' De oud-wethouder is tegen sloop, die hij 'pure kapitaalvernietiging' noemt. Hij verwijt de gemeente huurders te schofferen op een manier die ze eigenaren van koopwoningen nooit zou durven aandoen. 'Geen wethouder zou de moed hebben gehad koopwoningen te slopen.'

Kleine raampjes in een robuuste gevel van zwartbetegelde betonnen platen geven de Zwarte Madonna een strenge, ongenaakbare uitstraling, die er de oorzaak van was dat het gebouw vanaf het begin van zijn bestaan weerstand opriep. De strakke regelmaat van Weebers schepping wordt doorbroken door was die hangt te drogen op de loggia's, of de fietsen die er staan, door vitrages, geen vitrages, lamellen, gordijnen nergens dezelfde, voor de raampjes - dit is een woonhuis ten slotte. 'Stem niet op PvdA, CDA en VVD. Zij hebben ons verraden', meldt een pamflet achter een raam aan de Schedeldoekshaven, een verwijzing naar de partijen in de gemeenteraad die eind januari voor sloop hebben gestemd.

Aan de binnenkant is de Madonna niet zwart. Daar lopen lange galerijen, afgeschermd met witte kunststof platen langs vele voordeuren. Beneden ligt een grote, verweesde binnentuin, die als openbare ruimte was bedoeld, maar de hekken die er toegang toe moeten geven zijn op slot. Onder de binnentuin ligt een parkeergarage.

Hier ziet het gebouw er vriendelijk, zelfs wat gewoontjes uit. De ramen die uitkijken op de galerijen zijn geblindeerd met luxaflex of vitrage, zoals dat op galerijen gebruikelijk is, hier een daar staan kinderfietsen of mountainbikes, een vuilniszak, twee vuilniszakken, ergens een kerstboom nog steeds in naald. De appartementen en maisonnettes aan de galerijen zijn ruim en betaalbaar, maar hebben de benauwde, lage plafonds (2,40 meter) die de norm waren voor sociale woningbouw.

De binnenkant is voor de bewoners. Het is de buitenkant, karakteristiek en zeer aanwezig, waarmee het gebouw zijn faam van lelijkheid verwierf. Vraag honderd voorbijgangers wat ze van de Madonna vinden, en de meerderheid vindt het niets. Vraag bij tien andere min of meer bekende moderne gebouwen honderd voorbijgangers naar hun mening, stel een ranglijst op - dit is wat D. de Jonge, oud-hoogleraar aan de faculteit Bouwkunde van de Technische Universiteit in Delft in 1994 deed - en voilà: de Zwarte Madonna is spuuglelijk. Niet zo lelijk als het Maupoleum van P. Zandbergen aan de Jodenbreestraat in Amsterdam, maar ook niet veel minder.

Nu het Maupoleum afgebroken is en vervangen door nieuwbouw, rest de conclusie: de Zwarte Madonna is het lelijkste gebouw van Nederland.

Weeber toonde zich niet erg onder de indruk. 'Nee', zei hij in 1994, 'je moet de architectuur niet makkelijker maken. Je moet je niet neerleggen bij een zwak ontwikkelde bevolking. De leek is niet getraind, hij weet niet wat hij moet zien.'

Maar niet alleen de leek oordeelde streng. Monotone, harteloze bouwwerken bij het ontwerpen waarvan Weeber uit het oog verloor dat er ook mensen moeten wonen, oordeelde een architectuurcriticus.

Criminologe J. Junger-Tas noemde vorig jaar de Zwarte Madonna als voorbeeld van een gebouw dat bijdraagt aan het ontstaan van probleemwijken waar niemand 's nachts meer over straat durft. 'Een echt rampengebouw. Terwijl het gemaakt is door een van de grote architecten van Nederland, Carel Weeber. Dan denk ik: zo'n man denkt ook nooit eens na over de mensen die er moeten wonen.'

Weeber zelf heeft zijn gebouw een statement genoemd, een commentaar op de toentertijd heersende tuttigheid, waaronder het mooi aankleden van huizen met balkonnetjes, dakkapellen en voortuintjes viel, of de geringe variaties in verder eenvormige bouw die de bewoners het gevoel moeten geven in een uniek huis te wonen. De Madonna is het laatste echte sociale woningbouwcomplex, vindt Weeber, want een gebouw dat niet 'opgeleukt' is, niet 'opgemooid', een gebouw dat laat zien wat sociale woningbouw ten diepste ís: een noodvoorziening beheerst door regeltjes.

Niet dat de bewoners daarvan geen profijt kunnen hebben. 'Voor de mensen die er moeten wonen, zorgt hij goed', zegt Jean-Paul Baeten, architectuurhistoricus bij het Nederlands Architectuurinstituut in Rotterdam. 'Hij bespaart veel geld door de buitenkant te standaardiseren en van alle details te ontdoen. Daardoor kan hij binnen vrij ruime woningen realiseren. Je krijgt veel woning voor je geld.'

Echt rekening met de bewoners hield Weeber niet, meent anderzijds criticus Hans van Dijk, oud-hoofdredacteur van het architectuurtijdschrift Archis. 'Het was de tijd van inspraak en medezeggenschap, van gehoor geven aan individuele wensen. En Weeber bouwde de Zwarte Madonna, een manier om zo veel mogelijk mensen zo goedkoop mogelijk te huisvesten. Dat is niet vrij van een zeker provocerend element. Weeber zegt: dit is de realiteit van de woningbouw. Maar dat was het toen eigenlijk al niet meer. Hij protesteerde tegen de neo-truttigheid van de jaren zeventig.

'Bij zo'n gesloten bouwblok zit je met de binnenruimte. Daarvan is weinig terecht gekomen, omdat die niemands verantwoordelijkheid is. En dan kun je wel zeggen: de bewoners moeten het maar oplossen. Maar het is een beheersvraagstuk waar je antwoord op moet geven als je deze vorm kiest. Dat is toch een kwestie van desinteresse bij Carel. En, begrijp ik, een van de weinige kritiekpunten bij de bewoners.'

'Het grappige is dat het gebouw wel weerstand oproept, maar dat dat niet de reden is van de afbraakplannen', zegt Van Dijk. HaagWonen, de woningstichting die het pand verhuurt, is daarvan minder zeker. Het heeft het wellicht toch eenvoudiger gemaakt tot sloop te besluiten nu het pand zijn reputatie tegen heeft, vermoedt een woordvoerster. HaagWonen heeft deze week voor het eerst met de gemeente gesproken over de mogelijke verkoop. Den Haag zou voor de Madonna 50 miljoen gulden over hebben. 'We moeten eerst maar eens zien waar de wethouder mee komt. Tot nog toe ging alles een beetje achter onze rug om.'

De woningbouwstichting heeft zich niet in de zaak geméngd, vindt oud-wethouder Duivesteijn. 'Je voelt geen enkele trots bij de eigenaar. Ze zijn niet solidair met hun eigen bewoners. En als ze de moed niet hebben voor hun huurders op te komen, dan moet ze het bezit aan de huurders overdragen.'

Want de plannen gaan ver. Leegstand, zoals de flats in de Amsterdamse Bijlmer die ook na een relatief korte periode werden gesloopt, kent de Zwarte Madonna niet, aldus HaagWonen. De staat van het gebouw is goed, al is, na vijftien jaar, groot onderhoud nodig. Plannen waren al gemaakt, maar ze zijn opgeschort in het licht van de onzekere toekomst.

De bewoners, die van wethouder Arend Hilhorst de verzekering hebben gekregen dat ze naar tevredenheid zullen worden geherhuisvest, vertrouwen niet meer op het gemeentebestuur, willen hun woningen behouden en zijn strijdbelust. 'We gaan het tegenhouden en het in elk geval heel erg vertragen', zegt Cozzi, 'We klagen de gemeente aan wegens wanbeheer. Alle mensen die hier wonen, zijn tegen sloop. We gaan naar de rechter, naar Provinciale Zaken, desnoods naar de Kroon.'

Voor de bewoners is het zuur dat pas nu de omgeving min of meer klaar is. 'Het gebouw heeft vijftien jaar in een bouwput gestaan', zegt Cozzi. Aan de overkant van de Turfmarkt zijn pas onlangs een nieuw woongebouw, de Resident, en het vernieuwde ministerie van VWS gereedgekomen. De Zwarte Madonna is er kleiner door geworden, minder dwingend aanwezig - zoals ze in Weebers oorspronkelijke stedebouwkundige plan ook was bedoeld, in plaats van als 'bijna een sculptuur in een keiharde omgeving', zoals Baeten het uitdrukt.

'De Madonna was onderdeel van een stedebouwkundig plan dat ook door Duivesteijns besluit een stadhuis neer te zetten, en de komst van regeringsgebouwen een bijna solitair woongebouw werd in een omgeving waarin andere bestemmingsplannen doorgang vonden', zegt Van Dijk.

De Hagenezen, die dat rare, zwarte gebouw al wilden laten slopen voor het klaar was, zijn de Madonna ondertussen gaan waarderen. Uit een kleine steekproef van de Haagsche Courant blijkt dat driekwart van de ondervraagden wil dat het gebouw blijft staan.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.