De zwarte kant van de mens

Was Karst T. het product van een steeds gewelddadiger wordende samenleving? Of laten gebeurtenissen als in Apeldoorn zich domweg niet verklaren?

Hoewel Achterhuis zojuist een bekroond, meer dan 700 pagina’s tellend boek over geweld had uitgebracht, deed hij er het zwijgen toe. Er zijn talloze vormen van geweld die je op een bevredigende manier kunt verklaren, vond hij, van het geweld in achterstandswijken tot het politieke geweld van terroristen. Maar extreme geweldsexplosies van een individu blijven een mysterie.

Karst T. wilde met zijn Suzuki Swift tegen de koninklijke bus rijden. Door zijn onhandige aanpak leek de aanslag meer op een ingewikkelde zelfmoord, waarbij hij ook nog eens zes toeschouwers in zijn val meesleepte. Naar het zich laat aanzien was T. een eenling zonder veel maatschappelijk succes, die de wereld op dramatische wijze nog één keer wilde laten zien dat hij er wel degelijk toe deed.

Korte lontje
Veel mensen zullen zijn daad beschouwen als het product van een samenleving die zij als steeds gewelddadiger beschouwen. De dollemansrit van Karst wordt dan de ultieme variant van het ‘korte lontje’. Karst is de moderne burger die de krenking van zijn ego met geweld ongedaan wil maken.

Die interpretatie voert echter veel te ver, vinden de sociologen Herman Vuijsje en Paul Schnabel. Afgaande op de eerste berichten leidde T. een eenzaam en weinig opbeurend leven. Maar zijn extreme daad laat zich toch moeilijk vergelijken met agressie op straat. Bovendien komen dit soort geweldsuitbarstingen zo zelden voor dat ze nauwelijks verklaard kunnen worden uit algemene culturele factoren.

Kwetsbaar
Een moderne samenleving is wel kwetsbaar voor extreem geweld door ontspoorde individuen, zeggen Vuijsje en Schnabel. Enerzijds hebben mensen meer financiële en technologische middelen om kwaad te doen, anderzijds is de sociale controle sterk verminderd. Daardoor is het gemakkelijker om als een eenzame muis op een spectaculair plan te broeden, misschien wel jarenlang. ‘Karst T. was een kennelijk geïsoleerd levende man. In de hedendaagse samenleving is het gemakkelijker om je aan iedere sociale controle te onttrekken’, zegt Paul Schnabel, directeur van het Sociaal en Cultureel Planbureau. ‘Vroeger leefden mensen minder los van elkaar, ook omdat ze geen geld hadden om alleen te wonen. Wie niet trouwde, bleef vaak gewoon bij zijn familie wonen. Als je alleen woont, word je niet meer gecorrigeerd. Je kunt gemakkelijker verstrikt raken in je eigen obsessies. Het is interessant dat Volkert van der G. en Mohammed B. ook zeer geïsoleerd levende individuen waren. Niemand wist wat ze van plan waren.’

Socioloog en journalist Herman Vuijsje is bekend van boeken als Correct en Tot hier heeft de Heer ons geholpen, waarin hij de hedendaagse moraal aan een indringende studie onderwierp. ‘Normaal gesproken ben ik altijd bereid om iets kritisch te zeggen over onze cultuur, maar ik geloof niet dat je deze daad sociaal-cultureel kunt verklaren’, zegt hij. Mensen horen graag verklaringen, zegt hij net als Achterhuis, maar die zijn er niet altijd. ‘Door dingen te duiden, probeer je ze zin te geven. Als Karst een terrorist was geweest, dan was je je rot geschrokken, maar je had het ook kunnen verklaren. Vervolgens kun je bedenken wat je ertegen moet doen. Nu sta je met lege handen.’

De daad van Karst T. laat zich enigszins vergelijken met andere uitbarstingen van geweld, zoals de schietpartijen op scholen in de Verenigde Staten en Duitsland of het drama in een crèche in het Vlaamse Dendermonde. Aan verklaringen ontbreekt het bij zulke drama’s niet.

Weinig specifiek
De dader was eenzaam, werd gepest, was weinig populair bij de meisjes of speelde gewelddadige computerspelletjes. Helaas zijn zulke verklaringen heel weinig specifiek. Niet alle jongens die weinig populair zijn bij de meisjes moorden hun klas uit. Hetzelfde geldt voor risicofactoren als eenzaamheid of depressie: de meeste eenzame, depressieve mensen doen geen vlieg kwaad. Omgekeerd zijn lang niet alle daders beklagenswaardige figuren, blijkt uit onderzoek uit de Verenigde Staten, waar dit soort geweld iets vaker voorkomt. Sommige schoolschutters waren populaire jongens uit harmonieuze gezinnen.

Schoolschutters treffen doorgaans hun directe omgeving. Er zijn echter ook gevallen bekend van mensen die het vuur openden op een betrekkelijk willekeurig uitgekozen menigte. In alle gevallen moet er uiteraard sprake zijn van intense wrok, die zich vaak in jaren heeft opgebouwd. Als die wrok obsessieve vormen aanneemt, kan een vulkanische uitbarsting van geweld als een oplossing worden gezien.

Dramatische slotakte
Een dramatische slotakte is dan bevredigender dan een onopvallende zelfmoord die niet eens de krant haalt. ‘Je weet dat de media er veel aandacht aan gaan besteden. Even heb je de aandacht van de hele wereld, ook al maak je dat zelf niet meer mee. Maar eenlingen kijken vaak niet verder dan de daad zelf. Volkert van der G. had niet gepland wat hij na de moord op Fortuyn zou doen. Het gaat om de daad zelf, die ook iets van vergelding heeft: ze zullen weten dat ze niet van me hebben gehouden’, zegt Paul Schnabel.

Steen naar de koning
Wrokkige individuen zijn allerminst een nieuw verschijnsel. Maar in een moderne samenleving hebben ze meer kansen om een zware klap uit te delen, door de toegenomen welvaart, de technologische ontwikkeling en de schaalvergroting. De Suzuki Swift is wellicht geen symbool van rijkdom en geavanceerde technologie, maar, zoals Paul Schnabel zegt: ‘Vroeger zou een man met de maatschappelijke positie van T. zich nooit een auto hebben kunnen veroorloven, waarmee hij 40 kilometer verderop naar zo’n evenement had kunnen rijden.’

Ook Vuijsje wijst hierop: ‘Gekken heb je altijd gehad. Maar vroeger had iemand misschien een steen naar de koning kunnen gooien, als hij voor die tijd niet door het publiek gelyncht was. Nu maakt iemand van zijn auto een projectiel. Dat kan nog veel verder gaan: hij had zijn auto ook kunnen volladen met explosieven. Op internet kun je lezen hoe je die moet maken. Ook aanslagen met bacteriële wapens, of zelfs met een kernwapen, zijn denkbaar. Die technologische ontwikkeling maakt een moderne samenleving structureel kwetsbaar.’

Schnabel: ‘Daardoor moet je meer rekening houden met gekte, die overigens niet gepaard hoeft te gaan met een psychiatrische stoornis.’

Controle en toezicht
Herman Vuijsje verwacht dat controle en toezicht nog sterker zullen toenemen, mede als gevolg van het drama op Koninginnedag. ‘Wat moet je eraan doen? Je kunt de koninklijke familie moeilijk in perspex gieten. Het lijkt me geen optie om ze helemaal bij de bevolking weg te houden. Het alternatief is meer controle van de bevolking. Die ontwikkeling is al in volle gang. Van ons allemaal worden dossiers bijgehouden’, aldus Vuijsje.

In ruil voor veiligheid zullen we vrijheid en privacy inleveren, denkt hij. ‘De meeste mensen zullen die prijs best willen betalen. De roep om bescherming zal verder toenemen.’

Dertig jaar geleden was het inperken van de privacy ondenkbaar geweest. Vuijsje: ‘Maar toen hadden we nog een optimistisch mensbeeld. De mens was een beste vent, en hij zou alleen maar beter worden. We waren een beetje vergeten dat de mens een wrede kant heeft, ook al was het nog maar kort na de Tweede Wereldoorlog. Tegenwoordig zijn we gevoeliger voor de zwarte kant van de mens. Mensen zijn in staat tot ongekende wreedheden, ze kunnen onze levens verwoesten. Dat is een realistischer kijk. Ook hier speelt de technologische ontwikkeling een rol: door de media krijgen we alle wreedheden meteen op ons bord. Dat was vroeger veel minder.’

Risico’s indammen
Maar is het wel zo zinnig om de beveiliging steeds verder op te voeren? Moeten we voortaan Koninginnedag vieren in een omgeving die op de Groene Zone in Bagdad lijkt, terwijl iedereen weet dat het onmogelijk is om je helemaal te beveiligen tegen ontspoorde individuen? ‘Je moet toch proberen de risico’s zo veel mogelijk in te dammen. Het viel me op dat veel mensen, onder wie minister Ter Horst, zo laconiek reageerden op het incident. Dat soort dingen kunnen nu eenmaal gebeuren, werd gezegd. Maar je kunt de koninklijke familie toch niet als schietschijf laten gebruiken? Het is ook zo strijdig met onze cultuur om zo laconiek te reageren. We willen onze omgeving beheersen’, zegt Vuijsje.

Met zijn daad trof Karst T. Nederland recht in het hart. Koninginnedag is een symbool van een onbedorven Nederland, waar de koningin nog gewoon over straat kan en door een voorbijganger spontaan gezoend kan worden.

Het is natuurlijk nog veel te vroeg om te zeggen wat er met de feestdag zal gebeuren. Maar de onbevangenheid is verdwenen, zoals minister Ter Horst bij Pauw & Witteman opmerkte. Zelfs onder het koekhappen zal het gevaar nog door ons hoofd spoken. Het is overigens opvallend hoezeer Koninginnedag in korte tijd tot een nationaal symbool is uitgegroeid, zegt Schnabel. ‘In haar huidige vorm is Koninginnedag heel nieuw. Onder koningin Juliana kwam het volk in defilé naar paleis Soestdijk. Pas onder Beatrix kwam de koningin naar het volk toe. Tot voor kort was Koninginnedag voor veel mensen een feest waar ze niet bij wilden horen. Op die Oranjeklanten met hun vlaggen en toeters werd toch een beetje neergekeken. Maar sinds gisteren beseft iedereen: Koninginnedag is een waardevol symbool van sociale cohesie, een volksfeest dat het behouden waard is.’

In de Grote Kerk in Apeldoorn branden mensen een kaarsje voor de slachtoffers. (Raymond Rutting/ de Volkskrant)Beeld raymond rutting
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden