De zuivere waarheid krijgt een keurmerk

Een iets positievere toon en er komt vervolgonderzoek, zegt de opdrachtgever. Zo raakt de wetenschappelijke integriteit in het geding. Het KNAW stelt daarom een `Verklaring van wetenschappelijk onafhankelijkheid` voor....

`Wetenschap op bestelling` heet het jongste advies van de KNAW, de Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen. Het gaat over de druk die opdrachtgevers uitoefenen op wetenschappers om onwelgevallige resultaten om te buigen tot minder negatieve uitkomsten of onderzoek in de la te laten verdwijnen. Een fenomeen dat toeneemt doordat publiek gefinancierde onderzoeksinstituten steeds afhankelijker zijn van externe opdrachten.

Af en toe komen er excessen naar buiten, maar het gros van de machinaties en manipulaties blijft verborgen. Waarschijnlijk zullen er nooit harde cijfers boven tafel komen, verwacht prof. dr. ir. Wim van Swaaij, voorzitter van de KNAW-commissie die het advies voorbereidde. `Maar uit het feit dat veel onderzoekers erover spreken, blijkt dat het als een probleem wordt ervaren.`

Vaak gaat het om subtiele druk. Zoals de opdrachtgever die het jammer vindt dat er ook geen klein positief punt uit de data te halen valt, omdat hij anders een vervolgonderzoek had willen subsidiëren.

Wetenschappelijk onderzoek behoort compromisloos te zijn in methoden, gegevensverzameling en conclusies. Alleen wetenschappelijke overwegingen mogen een rol spelen, vindt de KNAW. In elk geval voor de instellingen die zich niet als commercieel presenteren. Wetenschappelijk onderzoekers dienen dan ook onafhankelijk te zijn van hun opdrachtgever, dus ook geen adviseurschap te hebben. Resultaten van onderzoek moeten, binnen redelijke termijn gepubliceerd worden. Dan kan de wetenschappelijke gemeenschap er kennis van nemen en het controleren.

Steeds meer tijdschriften vragen auteurs hun financieringsbron te geven en te verklaren dat er geen belangenconflicten zijn. Niet in elk vakgebied is dat gebruikelijk. Daarom stelt de KNAW een `Verklaring van wetenschappelijke onafhankelijkheid` voor. Voor wie wil dat zijn studie als onafhankelijk, betrouwbaar en wetenschappelijk, wordt aangemerkt.

Als instellingen de verklaring tekenen, gaan ze er niet mee akkoord dat de opdrachtgever een studie manipuleert of de resultaten ongepubliceerd blijven. Het betekent ook dat het bestuur er alles aan zal doen om wetenschappelijk medewerkers die met opdrachtgevers in conflict komen, te steunen.

Waakhond

De KNAW gaat, met een integriteitsbureau (het Landelijk Orgaan voor Wetenschappelijke Integriteit, LOWI), fungeren als waakhond. Het LOWI onderzoekt ook klachten over mogelijke manipulaties en belangenconflicten.

Van Swaaij hoopt dat elk Nederlands onderzoeksinstituut dat niet werkt volgens het `advocatenmodel` - u vraagt en wij draaien - de verklaring van wetenschappelijke onafhankelijkheid zal ondertekenen. `Honderd procent effectief zal het natuurlijk niet zijn, maar het is beter dan niets doen.`

Belangrijk ook is dat opdrachtgevers zich achter de onafhankelijkheidsverklaring stellen. Te beginnen met de overheid.. Die heeft wat betreft breidel van onderzoeksresultaten inmiddels het stokje overgenomen van de industrie, zoals de farmaceutische bedrijven, constateert prof. dr. Jozien Bensing, directeur van onderzoeksinstituut Nivel. `De door ministeries gehanteerde algemene bepalingen voor onderzoek stellen dat de opdrachtgever bepaalt wat en wanneer wordt gepubliceerd.`

Daar doet het Nivel niet aan mee, verzekert Bensing, bovendien werkt het instituut onafhankelijke begeleidingscommissies. Bensing heeft wel meegemaakt dat een onderzoek dat het Nivel vanwege beperkende voorwaarden, had geweigerd, later door een universiteit uitgevoerd.

Bensing is bezorgd over de toekomst van het gezondheidsonderzoek. `Door de privatisering dreigt veel onderzoek te worden tot kennis in handen van concurrerende zorgverzekeraars. Daardoor komt steeds meer onderzoek onder geheimhoudingsclausules, terwijl het wordt gefinancierd met publiek geld. Dat belemmert de democratische controle op de zorg.`

Onderwijsminister Van der Hoeven ondersteunt de `Verklaring van wetenschappelijke onafhankelijkheid`, zei ze donderdag bij het in ontvangst nemen van het KNAW-advies. Ze gaat universiteiten en onderzoeksinstellingen vragen de verklaring toe te passen bij al hun contractonderzoek. Ze verklaarde de verklaring ook van toepassing op al het contractonderzoek in opdracht van haar ministerie. En ze gaat haar collega`s van andere ministeries overhalen om ook met de verklaring te werken.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden