Nieuws Chroomgeel

De Zonnebloemen Van Gogh dreigen te verwelken: instabiele lichtgele verf wordt steeds bruiner

De Zonnebloemen van Van Gogh dreigen te verwelken. Dat constateren Nederlandse en Vlaamse wetenschappers, nu blijkt dat de grote schilder veel meer instabiele lichtgele verf heeft gebruikt dan bekend. Behalve de bloemen zelf zullen ook de achtergrond en de steeltjes van het beroemde doek gaandeweg steeds meer olijfbruin uitslaan.

Vincent van Gogh, Zonnebloemen. Beeld Van Gogh Museum

Van Gogh, die meerdere vazen met zonnebloemen schilderde, gebruikte het pigment chroomgeel, dat onder invloed van licht deels chemisch uit elkaar valt. Daarbij blijft een dun laagje chroomprut achter. ‘Tot dusver is dat laagje zo’n 2 tot 3 micrometer (duizendste millimeter, red.) dun. Daar kijk je doorheen’, zegt onderzoeksleider en hoogleraar chemie Koen Janssens van de Universiteit van Antwerpen. ‘Het probleem dat we hier aankaarten, is vooral een probleem voor de toekomst. Deze verf blijkt in meer dan de helft van het oppervlak van het doek te zitten.’

Die waarschuwing zal gelden voor meer doeken van Van Gogh, verwacht Janssens, net als voor sommige doeken van bijvoorbeeld impressionist Paul Gauguin. ‘Het zijn nogal wat schilderijen. Van Gogh experimenteerde graag met nieuwe pigmenten en felle kleuren. Aantrekkelijk, maar veel van die kleuren zijn nu al vervaagd, en het proces is nog niet ten einde.’ Zo ontdekte het team eerder dat de irissen van het doek Veld met irissen bij Arles (1888) zijn verwelkt van paars tot fletsblauw, omdat het rode pigment van de schilder vervalt. ‘En we vermoeden dat hij voor het geel uit het veld het lichtgevoelige chroomgeel gebruikte’, zegt Janssens.

Kaliumchromaat, in de volksmond chroomgeel pigment.

Belangrijke informatie, vindt de Delftse hoogleraar kunstgeschiedenis en materiaalkunde Joris Dik. Voor de nieuwe studie scande het team vier gedeeltes van het doek Zonnebloemen (1889) met een nieuwe röntgentechniek. Behalve in de bloemblaadjes troffen de onderzoekers het lichtgevoelige pigment aan in de achtergrond, de stelen en de kernen van de bloemen. ‘Met deze techniek kunnen we heel precies aanduiden waar de gevoelige plekken zitten. Het is of je een satellietfoto neemt van Nederland om eventuele zwakke plekken in de dijken te zien.’ Bovendien is de röntgenfoto ‘een soort nulmeting’, vindt Dik: ‘Over een aantal jaar zou je dit kunnen herhalen om te zien of er veel is veranderd.’

Veld met irissen bij Arles van Van Gogh. Beeld afp

Het Van Gogh Museum verlaagde enkele jaren geleden al het lichtniveau om de doeken te beschermen, reageert hoofd collectie en onderzoek Marije Vellekoop desgevraagd. ‘Vanzelfsprekend monitoren wij de verkleuring van diverse pigmenten. Op dit moment verwerken wij alle onderzoeksresultaten van dit iconische schilderij, waarna we bepalen hoe we in ons museum verdere aandacht gaan besteden aan de verkleuring. We weten dat het verkleurde pigment chroomgeel door Van Gogh veel is gebruikt, we gaan er vanuit dat dit ook in andere schilderijen is verkleurd.’

Eén geluk: Van Gogh schilderde dik en met ondoorzichtige verf. ‘Dat is zijn redding’, denkt Janssens. ‘Het meeste van de verf is daardoor nog goed.’ De wetenschappers bestuderen momenteel een tweelingschilderij van de zonnebloemen, dat in Londen hangt. Ook bestudeert het team in hoeverre de Noorse expressionist Edvard Munch kwetsbare pigmenten gebruikte in zijn beroemde doek De Schreeuw (1893).

Aanvulling & verbeteringen

In een eerdere versie van dit artikel werd een micrometer een tiende millimeter genoemd. Dit moet een duizendste millimeter zijn.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.