De zon komt op, wat nu?

Als de kruitdampen in Londen zijn opgetrokken, zal Brussel of uitbundig juichen of in rouw verkeren. De scenario's voor een In of Out verschillen nogal.

Beeld epa

'We zijn er klaar voor', zegt EU-president Tusk. Wat de Britten vandaag ook kiezen - uit de Europese Unie of niet - Brussel en de lidstaten zijn volgens Tusk voorbereid. Alleen staan de noodscenario's nergens op papier, uit vrees voor de onvermijdelijke lekken.

In

Rolt bij zonsopgang een IN uit de Britse stembus, dan slaken velen in Brussel en andere hoofdsteden een zucht van opluchting. De uitslag wordt uitbundig verwelkomd en uitgelegd als bewijs dat de EU helemaal niet een project van de vorige eeuw is.

Voorzitter Juncker van de Europese Commissie zet onmiddellijk zijn ambtenaren aan het werk om de beloften aan Cameron uit februari in harde wetsvoorstellen om te zetten: geen ever closer Union meer voor Groot-Brittannië en een 'noodrem' als te veel EU-werknemers het Kanaal oversteken. Verder luidt het devies 'geen gekke dingen voorstellen', dus geen ambitieuze plannen voor verdere Europese integratie. 'We moeten de Britten de indruk geven dat ze de juiste keuze hebben gemaakt', zegt een Commissie-ambtenaar. Wel komt er de nadrukkelijke oproep samen met Londen te werken aan een betere Unie. Want de Britse onvrede is na een IN niet van tafel.

Live Brexit

Het aftellen is begonnen: morgen stemmen de Britten of ze in de Europese Unie willen blijven, of niet. Brexit of Bremain? Blijf op de hoogte van alle laatste feiten, meningen en wetenswaardigheden over het referendum in dit liveblog.

Out

Zo overzichtelijk als het scenario bij een IN, zo diffuus zijn opties bij een OUT. Nadat Europese politici in alle vroegte via hun smartphone de Brexit tot zich hebben genomen, swipen ze direct door naar hun apps voor de financiële markten. Is Black Friday daar al aangebroken? Schiet de rente voor kwetsbare EU-landen omhoog? Kelderen de beurskoersen? Afhankelijk van de chaos worden er (telefonische) spoedvergaderingen belegd van de Eurogroep en de ECB.

Om 8 uur 's ochtends komen de voorzitter Schulz van het Europees Parlement en de fractieleiders bijeen. Ze stellen een verklaring op en roepen het parlement bij elkaar voor een extra zitting op dinsdag. Iets later spoedt Schulz zich naar de Europese Commissie waar hij om 10.30 uur voorzitter Juncker, EU-president Tusk en premier Rutte (als tijdelijk EU-voorzitter) ontmoet. Doel van deze 'four presidents'-vergadering is een boodschap die rust brengt, de verzekering dat de EU nu niet als een suikerklontje oplost. Berlijn en Parijs overwegen een eigen statement, afgestemd op die van de 'presidenten'.

Het artikel gaat verder onder de illustratie.

Zwijgende kiezers zullen B-day beslissen

Groot-Brittannië en de Europese Unie gaan een historische dag tegemoet. (+) Na een maandenlange loopgravenoorlog tussen voor- en tegenstanders van de Brexit gaan de Britten donderdag naar de stembus.

Over de hoofdlijnen van de gemeenschappelijke verklaring is achter de schermen onderhandeld. Betrokkenen spreken over de drie R-ren, in het Engels: Regret, Respect en Resolve. Het Britse OUT wordt in sobere bewoordingen betreurd, maar ook gerespecteerd als de wens van een soeverein volk. Na deze gemeende afscheidsgroet, is het aan de EU om haar nieuwe positie te bepalen. Resolve draait om hoe verder te gaan, het verlies van een belangrijke lidstaat schreeuwt om een antwoord.

De resterende 27 lidstaten zitten niet op één lijn met hun toekomstwensen. Frankrijk en Italië willen doorpakken met méér Europese integratie in de eurozone (EU-minister van Financiën) en meer militaire samenwerking. Parijs en Rome zijn ook niet vies van een vierde R, die van Revenge: een harde opstelling naar de Britten als waarschuwing naar anti-Europese partijen in eigen land die ook een IN/OUT-referendum overwegen. Duitsland en Nederland voelen niets voor zo'n gestrekt eurofederaal been. De scheidslijnen worden vrijdag al zichtbaar in Luxemburg waar de 28 ministers van Europese en Buitenlandse Zaken bijeenkomen.

De exitclausule

Ondertussen is het wachten tot in Londen de kruitdampen optrekken. Om de EU te verlaten, moet de Britse regering Brussel verzoeken artikel 50 (de exitclausule) van het Europees Verdrag te activeren. Het kan Camerons laatste politieke daad zijn, een OUT wordt alom gezien als het einde van zijn premierschap.

De andere 27 lidstaten én de markten dringen aan op duidelijkheid maar het Leave-kamp kan om tactische redenen pas op de plaats maken. Tijd winnen om bij 'bevriende hoofdsteden' concessies los te weken voor de nieuwe relatie tussen Groot-Brittannië en de EU na de Brexit. Want een nieuwe relatie is onvermijdelijk, al is het alleen al omdat ruim 40 procent van de Britse export naar de EU gaat.

Hoe die regeling tussen de EU en Groot-Brittannië eruit gaat zien, is nog onduidelijk. De Brexiteers hopen op een 'speciale relatie' waarbij het land toegang houdt tot de interne markt van de Unie, zonder de bijbehorende verplichtingen (zoals vrij verkeer van werknemers). Het is ondenkbaar dat de EU-27 daarop ingaat.

Als B-lid mee doen

Londen kan kiezen voor het Noorse of Zwitserse model. Beide landen zijn geen EU-lid maar hebben toegang tot de EU-markt omdat ze alle regels overnemen. Ook betalen ze de EU voor die afzetmarkt: Noorwegen kost dat gemiddeld 107 euro per jaar per inwoner, meer dan de Britten nu betalen (77 euro per jaar in 2007-2013). Dat is moeilijk uitleggen aan de Britse bevolking: eerst uit de Unie stappen om vervolgens zonder invloed en tegen meer geld als B-lid mee te doen.

Een derde optie is een apart handelsverdrag met de EU afsluiten, zoals Canada dat onlangs deed. Over dat verdrag is ruim zeven jaar onderhandeld en het is nog niet goedgekeurd door de EU-landen. En dan is Canada een eenvoudiger onderhandelingspartner dan Groot-Brittannië. Al die jaren moet het Britse bedrijfsleven zijn goederen tegen importheffingen afzetten in Europa.

Lukt dit allemaal niet dan resteert een handelsrelatie met de EU conform de regels van de wereldhandelsorganisatie WTO. Ook dan lopen Britse ondernemers tegen importtarieven en producteisen aan, willen ze hun goederen aan de circa 450 miljoen EU-burgers slijten.

Hoe lang de onderhandelingen over de scheiding duren, weet niemand. Het enige 'voorbeeld' is Groenland dat in de jaren zeventig op de rug van Denemarken in de EU belandde, maar in 1982 besloot (na een referendum) eruit te stappen. Dat duurde drie jaar, terwijl de relatie met de EU maar uit één product bestond: vis. Artikel 50 zegt dat de gesprekken binnen twee jaar beëindigd moeten zijn maar verlenging is mogelijk.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden