Interview Basisschooldirecteur Dirk Koops

De zomervakantie van een basisschooldirecteur op lerarenjacht: ‘Ik heb stress aan de zijlijn gezet’

Schooldirecteur Dirk Koops in gesprek met teamleider Jasper Buffing, die al tien jaar op de Mr de Jonghschool werkt. Beeld Guus Dubbelman / de Volkskrant

Les 1 van elke schooldirecteur is: zorg dat je voor de zomervakantie het rooster van het nieuwe schooljaar rond hebt. Steeds meer scholen lukt dat niet. Dit is de zomer van Dirk Koops, directeur van de Mr.. de Jonghschool in Osdorp. Aantal vacatures: 2. 

Hij brengt het als een volkomen logische beslissing. Alsof hij heeft besloten het nooit meer warm te hebben als het 35 graden is, of niet meer moe te zijn aan het eind van het schooljaar. Dirk Koops (43) doet niet meer aan stress. Hij zegt: ‘Ik heb stress aan de zijlijn gezet.’ En daarmee is het onderwerp afgehandeld, wat hem betreft. Aan ‘poeha en lulkoek’, zoals de geboren en getogen Amsterdammer het verwoordt, doet hij trouwens ook niet.

Het is maandag 15 juli, de allereerste dag van de zomervakantie en de kordate basisschooldirecteur heeft nog zes weken om het onmogelijke voor elkaar te krijgen: twee geschikte leerkrachten vinden in een stad waar het lerarentekort hard heeft toegeslagen, voor een school met de moeilijkste leerlingen van Amsterdam.

De Mr. de Jongh is een school voor speciaal onderwijs, bedoeld voor leerlingen met ernstige gedragsproblemen, psychische stoornissen, of een combinatie van die twee. ‘Dit is de champions league van het onderwijs’, zegt Koops. ‘Heftiger dan hier vind je ze niet.’

80 tot 90 procent van zijn leerlingen heeft ernstige trauma’s, schat de directeur. Sommigen groeien op in een instabiele thuissituatie, of hebben al een lange zwerftocht langs scholen achter de rug. Hij wil maar zeggen: dit zijn kinderen die al zoveel ellende voor hun kiezen hebben gehad, die wil je niet naar huis sturen omdat er geen leraar voor ze is.

‘Best netwerk’, schrijft Koops die maandag op LinkedIn. ‘De Mr. de Jongh heeft al een geweldige leerkrachtondersteuner gevonden dankzij LinkedIn.’ De netwerksite moet hem nu nog helpen zijn overige vacatures te vullen. ‘Mijn mobiel zit altijd in mijn zak en ik werk in de vakantie gewoon door als het nodig is. We kunnen bellen, lunchen, alles kan.’

Wilt u dit artikel liever beluisteren? Hieronder staat de door Blendle voorgelezen versie

17 juli: het noodplan ligt al klaar

Elke schooldirecteur weet: de bezetting moet voor de zomervakantie rond zijn. Daarna wordt het moeilijk. Niet alleen omdat het vakantie is, ook omdat leraren in deze periode van het jaar liever niet van werkgever wisselen. Ze zijn al ingedeeld voor een klas. Die zouden ze in de steek laten.

Toch zijn directeuren door het groeiende lerarentekort steeds vaker genoodzaakt door te zoeken in de zomer. Aan het begin van de vakantie hadden basisscholen nog circa 3.500 vacatures voor leraren openstaan. Een groot deel daarvan– circa 1.400 – wordt niet meer opgevuld, verwachten schoolbestuurders.

Het lerarentekort is gegroeid, blijkt uit hetzelfde onderzoek in opdracht van de PO-raad (de koepel van basisschoolbesturen), maar het aantal scholen dat last heeft van het lerarentekort is gedaald. Het betekent dat een kleinere groep scholen steeds meer te stellen heeft met het lerarentekort.

‘Dit is de Champions League van het onderwijs’, zegt directeur Koops. ‘Heftiger dan dit vind je ze niet.’ Beeld Guus Dubbelman / de Volkskrant

Tot die groep behoren scholen in de Randstad, scholen met relatief veel leerlingen met een niet-westerse migratieachtergrond, en scholen in het speciaal onderwijs. Scholen, kortom, zoals de Mr. de Jonghschool.

Met een zwaai opent Dirk Koops de deur van zijn school. ‘Welkom, kom binnen.’ Met zijn 2.02 meter en zijn brede postuur is hij een indrukwekkende verschijning. Vandaag is de directeur in ‘campingtenue’, zoals hij het zelf omschrijft: in T-shirt en korte broek.

Het is woensdag 17 juli. Zoals elk jaar is de directeur in deze eerste week van de vakantie nog in school te vinden, een uit grijze bakstenen opgetrokken gebouw aan de rand van Osdorp. Dit mag van buiten een ‘wanstaltig lelijk gebouw’ zijn, zegt de directeur, ‘van binnen gebeuren mooie dingen’.

Hier komen leerlingen binnen die nergens anders terecht kunnen. Elk kind wordt binnen een week geplaatst, is het streven. Zo’n snelle plaatsing is uniek in Amsterdam, zegt Koops. ‘Ik heb er een hekel aan als kinderen thuis moeten zitten.’ Eenmaal binnen, ziet hij ze tot rust komen.

Eén ding is hier heel belangrijk, zegt de directeur opeens plechtig als hij een rondleiding door het gebouw geeft. Via het theater dat hij onlangs heeft laten bouwen, ‘er zit hier veel talent’, is hij in het kantoor van de teamleiders beland dat vol hangt met voetbalparafernalia. ‘We zijn hier voor Ajax.’

Denk het lerarentekort weg en het gaat goed met de Mr. de Jongh. Heel goed zelfs. De school kreeg begin dit jaar voor de tweede keer het predicaat excellent uitgereikt van het Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap, onder andere vanwege de kleine klassen, de veilige sfeer en het goede pedagogisch klimaat. Ook de Onderwijsinspectie beoordeelde school vorig jaar met een ‘goed’, de best mogelijke score.

Om dat vast te houden heeft Koops leraren nodig, goede leraren. De afgelopen weken heeft de directeur gewerkt aan een noodplan, voor het geval het niet lukt om zijn vacatures te vullen. Voor de ene klas zet hij een beginnend docent, die in september aan de pabo start. Voor de andere klas komt een van zijn teamleiders te staan.

Het betekent dat de directeur zelf zal moeten invallen als teamleider, een fulltime baan. Zijn eigen werk moet hij dan ’s morgens en ’s avonds doen. ‘Maar dat boeit niet’, zegt Koops. ‘Iedereen moet op bepaalde momenten een tandje harder lopen.’

Zo gaat het overal. Het lerarentekort wordt met lapmiddelen gedicht. Er worden klassen samengevoegd, leraren die parttime werken maken extra uren, er worden onbevoegden voor de klas gezet. Desondanks verwacht de helft van de schoolbesturen dit schooljaar klassen naar huis te moeten sturen.

De keuken van de Mr. de Jonghschool in Amsterdam-Nieuw West. Beeld Guus Dubbelman / de Volkskrant

‘Ik krijg weleens het gevoel dat in Den Haag wordt gedacht: het lerarentekort is een probleempje dat we even op moeten lossen’, zegt Koops. ‘Maar we stevenen af op een catastrofe. Het onderwijs vergrijst, de uitstroom van leerkrachten wordt alleen maar groter.’ Ondertussen wordt grootstedelijke problematiek heftiger. ‘Vanuit alle instanties hoor ik dat er een toename is van kinderen met een speciale hulpvraag. Dat zie ik hier ook terug.’

24 juli: elke ochtend speuren op LinkedIn

Het is maar goed dat hij in Nederland op vakantie gaat. Mocht het nodig zijn, zegt Koops, kan hij altijd in zijn auto springen en terugkomen om een kandidaat te spreken. Het is woensdag 24 juli en de directeur heeft met zijn twee tienerdochters, zijn broer en diens kinderen zijn intrek genomen in een huisje op een vakantiepark in Drenthe. Zijn vrouw, die zelfstandig fysiotherapeut is, werkt thuis door.

‘Een beetje zwemmen en ’s avonds koken met elkaar’, vertelt de directeur over de telefoon. ‘Simpele dingen, maar we genieten ervan.’ Over die twee openstaande vacatures maakt hij zich hier ‘niet heel veel’ zorgen. Sommige dagen zit het in z’n kop. Dan houdt hij zijn telefoon de hele dag bij de hand, voor het geval dat. Maar op andere dagen kan hij het loslaten.

Elke ochtend trekt hij een uur uit voor zijn speurwerk op LinkedIn. De netwerksite is nu de beste plek om op zoek te gaan naar nieuwe leerkrachten, zegt Koops. Als hij vier jaar geleden een advertentie plaatste op onderwijsvacaturesite Meesterbaan, kreeg hij vijf tot vijftien brieven. Nu zijn het er nul.

En dus is LinkedIn zijn jachtgebied. Hij volgt de onderwijsdiscussies die gevoerd worden, leest alle reacties in de hoop op een ervaren leerkracht te stuiten die toe is aan een nieuwe baan. Hij maakt alvast connecties met ervaren docenten, die wellicht in de toekomst een overstap overwegen.

Vaak schrijft hij zelf ook oproepjes, liefst een beetje ludiek. Als een Amsterdams basisschoolbestuur begin juli nieuwe leerkrachten probeert te lokken met gratis dinertjes in restaurants in de omgeving, schrijft Koops: ‘Ik hoor wel of je een etentje, een fiets of een abonnement op de sportschool wil. Ik regel het voor je.’ Hij meent het. Als hij op deze manier een goede leerkracht aan zich kan binden, heeft hij de extra investering er dubbel en dwars voor over.

Een nieuwe leerkracht vinden is voor Koops nog lastiger dan voor een directeur in het reguliere onderwijs. Niet iedereen met een Pabo-diploma op zak kan of wil werken in het speciaal onderwijs. ‘Je moet hier de hele dag je qui vive zijn’, zegt Koops. De directeur heeft geen zee om uit te vissen, ook geen meer. ‘Ik heb een heel klein vijvertje.’

12 augustus: de ‘bounty hunters’ hebben zich al gemeld

Dirk Koops appt. ‘Donderdag een gesprek met iemand die mogelijk interesse heeft.’ Het is maandag 12 augustus. Nog twee weken te gaan tot de school weer begint. Tijdens zijn vakantie in Drenthe en in de twee weken daarna is het stil gebleven. Alleen een zzp’ende leraar meldde zich.

Leren, leren en nog eens leren, dat moeten de leerlingen op de Mr de Jonghschool. Beeld Guus Dubbelman / de Volkskrant

Zelfstandige leraren die zich voor tijdelijke klussen laten inhuren tegen fikse bedragen – ‘bounty hunters’, zoals Koops ze noemt – zijn een bijproduct van het lerarentekort. De Amsterdamse directeur heeft weleens iemand op gesprek gehad die 85 duizend vroeg om een klas te draaien, zegt hij. ‘Daar doe ik niet aan mee. Zoiets vernachelt m’n hele organisatie. Hoe moet ik dat uitleggen aan m’n mensen in vaste dienst die veel minder verdienen?’

Maar nu heeft zich eindelijk een serieuze kandidaat gemeld. De docent schreef op LinkedIn dat hij op zoek was naar een nieuwe uitdaging. Koops had gepolst of de Mr. de Jongh niet wat voor hem was. Nu komt hij langs voor een gesprek. ‘We gaan het zien’, zegt de directeur. Een uur later stuurt hij opnieuw een appje. ‘Sollicitant zegt net af.’ De man heeft een andere baan bij zijn huidige werkgever aangeboden gekregen. Dat gebeurt vaak, zegt Koops. ‘Héél vaak.’

Dat zijn school in een grote stad staat, helpt niet. In Amsterdam word je ‘van twee kanten in je kont gebeten’, zegt Koops. Het tekort is er groter, en het leven is duurder. De directeur heeft een poos geleden een nieuwe leerkracht aangenomen, die na de zomer zal starten. ‘Een dame die uit Aruba die terug naar Nederland migreert en wil hier komen werken. Alleen ze kan hier met geen mogelijkheid een woning vinden.’

Je zult zien, zegt de directeur, over een poosje vindt ze een woning in een randgemeente, ergens waar het aanbod groter en betaalbaarder is. ‘En dan krijgt ze een baan aangeboden bij een school op vijf minuten afstand. Wat denk je dat ze doet?’

20 augustus: nog zes dagen te gaan, noodplan of niet?

Met ronkend lawaai verwijdert een hovenier het onkruid dat uitpiept tussen de stoeptegels voor de Mr. de Jonghschool. Koops kijkt toe, een kop koffie in zijn hand. Het is dinsdag 20 augustus en de basisschool in Amsterdams Nieuw-West ontwaakt uit een lange zomerslaap.

Er wordt geveegd, gepoetst en vergaderd. Er lopen weer leraren rond. Nog minder dan een week te gaan en Koops heeft goed nieuws, eindelijk. Hij heeft gisteren gesprekken gevoerd met twee veelbelovende kandidaten. Een afgestudeerde docent met een jaar of acht ervaring in het basisonderwijs en een gymleraar die nog een jaar pabo moet en dan klaar is.

‘Allebei laaiend enthousiast’, zegt Koops. ‘Met een beetje mazzel slaan we in de laatste week onze slag.’ Een uitgemaakte zaak is het nog niet. De ervaren leerkracht moet eerst haar baan opzeggen. De directeur heeft voor de zomer nog meegemaakt dat een leraar hem de hand gaf en een paar dagen later toch afbelde. Maar als dit zou lukken, betekent het dat hij uit de grootste problemen is.

De drie kernwaarden van Mr de Jonghschool. Beeld Guus Dubbelman / de Volkskrant

Als hij had gewild, had de directeur allang ergens anders kunnen zitten. Koops wordt zo nu en dan gepolst voor andere banen, binnen en buiten het onderwijs. ‘Sommige headhunters bieden me een salaris ver boven wat ik nu verdien.’

Behalve een lerarentekort kampt het onderwijs ook met een tekort aan directeuren. Momenteel staan er 845 vacatures open voor basisschoolleiders. Schoolleiders voeren sinds vorig jaar actie. Het zit ze dwars dat er na felle protesten wel geld is vrijgemaakt voor hogere salarissen van basisschooldocenten, maar dat er voor de directeuren niets bij is gekomen.

Het vak van schoolleider wordt steeds complexer, klinkt het bovendien. Zeker met een groeiend lerarentekort, hebben directeuren hun handen vol aan het draaiende houden van hun school. ‘Het is allemaal waar’, zegt Koops, ‘maar ik word ook weleens moedeloos van die azijnpisserij. Directeur zijn is een hartstikke leuke baan.’ Alle mooie kansen ten spijt, de directeur gaat voorlopig nergens heen. ‘Ik heb het hier nog veel te goed naar mijn zin.’

De volgende dag krijgt Koops een telefoontje. De ervaren leerkracht heeft besloten voor hem te komen werken. Op vrijdag wordt  Koops weer gebeld, dit keer door de jonge docent. Hij doet het toch niet. Het betekent dat de directeur de komende tijd blijft zoeken naar nieuwe leerkrachten. Meestal groeit zijn school gedurende het jaar nog uit, dus rond kerst zal hij opnieuw een docent nodig hebben.  

Eén ding is zeker: de directeur gaat zich daar nu nog geen zorgen om maken. ‘Stress om de toekomst is kansloos’, zegt hij. ‘Daar krijg ik een maagzweer van.’ 

Het lerarentekort

De Haarlemse Vrije School heeft geen leraren meer, en dus is de hele klas opgeheven.

De adjunct-directeur, een onderwijsassistent en een student voor de klas. Nog maar vier dagen per week naar school. Of een pensionado inhuren om les te geven. Dit zijn de lapmiddelen tegen het lerarentekort.

Voor ouders heeft dat ook gevolgen. Deze vader pikt het niet dat zijn kinderen nog maar vier dagen per week les krijgen

Het lerarentekort leidt al langer tot een run op pabostudenten. Twee pabo’s hebben een baangarantie afgekondigd voor studenten die in september beginnen. Ook recruiters azen op studenten.

Waar interessante en spraakmakende verhalen online en in de krant ophouden, gaat het Volkskrantgeluid verder. Wat is een zwart gat precies? En hoe gaat het eraan toe in tbs-klinieken? Onze verhalenmakers leggen het uit.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden