De zoektocht naar een betere verdeling van het wetenschapsgeld

Frank Kalshoven.

Veel aanvragen, weinig budget. Ook al is hun voorstel inhoudelijk excellent, wetenschappers maken weinig kans dat hun bekostigingsaanvraag bij de Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek (NWO) wordt gehonoreerd. NWO-voorzitter Stan Gielen lanceerde deze week een plan om de 'aanvraagdruk' voor wetenschappers te verminderen en de kans op succes te verhogen van zo'n 15 procent (nu) tot 25 procent. Gaat dat lukken met dit plan? Vermoedelijk wel. Is het daarom een goed plan? Misschien wel niet. Laten we kijken.

Wat is het probleem? Het probleem is niet dat wetenschappers nu een lage kans op honorering van hun onderzoeksvoorstel hebben - al is dat natuurlijk wel sneu voor betrokkenen. Geldverdeler NWO kiest dit ten onrechte als hoofddoel.

Het grotere, maatschappelijke probleem is dat er veel kosten moeten worden gemaakt om wetenschapsgeld te verdelen. Als een op de zeven voorstellen wordt gehonoreerd, moeten de kosten van het beoordelen worden toegerekend aan die ene succesvolle transactie. Het maken van een excellent voorstel slurpt tijd op van de aanvragers; de beoordeling (door meerdere mensen) kost dagen. Al die tijd (die geld kost) noemen we in de economie 'transactiekosten'.

Het maatschappelijke probleem is dus kortweg: de verdeling van wetenschapsgeld gaat gepaard met torenhoge transactiekosten (in tijd en geld van betrokkenen). In extreme voorbeelden (met veel aanvragers voor kleine geldpotjes) zijn de transactiekosten gelijk aan de geldpot. Dat is extreem inefficiënt.

En daarom is het goed dat NWO nadenkt over alternatieven. Ik zie in het plan van Stan Gielen drie werkzame hoofdbestanddelen. Eén: wetenschappers moeten actiever geld vragen bij alternatieve, Europese, geldpotten. Twee: NWO gaat excellente verliezers van Europese aanvragen, geld geven. Drie: universiteiten gaan een voorselectie maken van voorstellen die naar NWO worden gestuurd.

De voorstellen hebben met elkaar gemeen dat ze de druk op aanvragen bij NWO verminderen en dus de slaagkans van een NWO-aanvraag zullen verhogen. Maar lossen de voorstellen het echte probleem ook op? Dalen de transactiekosten per wetenschapseuro? Hierin verschillen de maatregelen.

Als het lukt meer geld uit Europese potten te krijgen, stijgt het in Nederland te besteden wetenschapsbudget. Als het totale aantal aanvragen gelijk blijft, dalen de transactiekosten per gehonoreerd voorstel.

Wetenschappers die voor een Europese aanvraag het predicaat 'excellent' krijgen maar door budgetgebrek toch buiten de boot vallen, krijgen voortaan geld van NWO. Dit is een erg leuke maatregel. Hij versterkt de eerste (vraag meer geld in Europa), én vermindert de transactiekosten (want één keer aanvragen is genoeg).

Als universiteiten een voorselectie voor NWO-aanvragen maken, dalen de transactiekosten per NWO-aanvraag. Maar aan de totale transactiekosten per wetenschapseuro verandert niets. De wetenschappelijke wereld moet dan immers twee keer transactiekosten maken: eerst intern voor de voorselectie op de universiteit; dan extern bij de naselectie door NWO.

Deze laatste maatregel illustreert het best dat NWO vooralsnog de verkeerde doelstelling kiest voor de revisie van de geldverdelingsmachine. Het gaat (maatschappelijk gezien) niet om het honoreringspercentage; het gaat om het terugdringen van de transactiekosten. Als dat lukt, krijgen we maatschappelijk meer 'bang for the buck', meer wetenschap per belasting-euro.

Daarom zijn lotingen ook interessant. Dit middel, waarmee in Duitsland en Nieuw-Zeeland wordt geëxperimenteerd, wordt in de notitie van NWO afgewezen. Dat getuigt van een zekere blindheid voor het kostenaspect en/of een te hoge inschatting van de waarde van vooraf-beoordelingen van plannen voor wetenschap.

De economie van de wetenschap - misschien een leuk idee voor een NWO-aanvraag.

Frank Kalshoven is directeur van De Argumentenfabriek. Reageren? frank@argumentenfabriek.nl

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden