Opinie

'De zigeunercode moet gekraakt worden'

Na honderden jaren is het tijd om de impasse te doorbreken en met oplossingen te komen voor het Romaprobleem, betoogt de Nederlands-Roemeense schrijver Stefan Popa.

Een Roma duwt een winkelwagen met bezittingen voor zich uit. De Franse politie ontruimde deze week een Roma-kamp in Roubaix.Beeld ap

De trein bolderde ergens tussen de Toscaanse hoofdstad Florence en de badplaats Viareggio toen er een vunzig zigeunermeisje de wagon binnenstapte. Het was een iel meisje van een jaar of zes. Ze deelde gerafelde kaartjes uit waarop geschreven stond dat haar ouders geen werk konden vinden, dat ze werden gediscrimineerd, et cetera. Het betoog werd afgesloten met een bijna smekend adagium: niet alle Roma zijn slecht. 'Dat is zo', zei ik tegen mijn geliefde. Mijn vriendin pakte haar portemonnee uit haar strandtas en gaf een euro.

Stigmatisering en discriminatie zijn de zigeuner niet onbekend. De discussie over deze groep mensen werkt als het getijde: soms is het eb, soms vloed. De laatste weken is het hoogtij. Dina Siegel, hoogleraar in criminologie aan de Universiteit Utrecht, deed onderzoek naar bendes uit Centraal- en Zuidoost-Europa. In Pauw en Witteman verklaarde de professor dat zakkenrollers, bedelaars en winkeldieven vooral uit Roma bestaan. Ze durfde duidelijke cijfers te noemen: 80 procent.

Daarna zei Siegel dat haar collega's vermoeden dat haar schatting zelfs aan de lage kant is. De voorzichtigheid waarmee ze haar uitspraken doet is tekenend. Het Romaprobleem ligt gevoelig. Maar de discussie die Siegel met haar onderzoek aanzwengelt is ontzettend belangrijk.

Heilige Graal
Al sinds de Roma honderden jaren geleden vanuit India naar Europa trokken, worden ze uitgemaakt voor dieven, parasieten en wat al niet meer. Het meest waardevolle dat ze meenamen en waarvoor ze hebben gezorgd alsof het de Heilige Graal zelf was, was hun systeem. Een code als het ware, compleet met een eigen wet die de wetten uit van 'nieuwe land' buitenspel zetten. Elke niet-zigeuner is een vreemdeling, een gadjo.

Roma volgen hun eigen wet. Hierdoor werden ze buitengesloten en daardoor sloten ze zichzelf buiten - of is het toch andersom? Nog steeds leven veel Roma in onvoorstelbare armoede in corrupte landen als Hongarije, Roemenië en Bulgarije die deze minderheid liever kwijt zijn dan rijk. En dus komen ze naar Nederland. Sterker nog, ze zijn hier al - sorry minister Opstelten. Er bestaat geen Verdrag van Schengen in de wet van de Roma. Het IJzeren Gordijn dat de grootste groep Roma in het oosten van Europa hield is gevallen en bijkans vergeten. De Roma trekken naar een beter leven. Ze zijn weer zigeuners geworden.

Nog geen vijf minuten nadat het zigeunermeisje onze wagon uithuppelde, kwam er een andere Roma binnen. Een puberjongen, overduidelijk gehandicapt. Hij droeg een bochel onder zijn shirt en sleepte met zijn voet. Hij boog zich over de treinbanken, drukte een kartonnen bord onder de neus van de passagiers en wees erop met zijn kin. De jongen had honger, wat hij benadrukte door onverstaanbaar te mompelen. Dit deed hij ook bij ons. Zo bleef hij staan knikken, totdat het bijzonder ongemakkelijk werd. De trein stopte bij een stationnetje. Toen liet de jongen ons opgelucht achter en stapte uit. En met hem de portemonnee van mijn vriendin, die bovenin de strandtas had gezeten, toen hij deze vanonder het kartonnen bord uit de tas grabbelde.

Roma uitzetten
De Franse minister van Binnenlandse zaken Manuel Valls zei kortgeleden dat Roma zich weinig succesvol hebben geïntegreerd in Frankrijk en moeten worden uitgezet naar Roemenië en Bulgarije, waar ze eveneens slecht geïntegreerd zijn - maar dat is natuurlijk Valls probleem niet.

De Roemeense wonderschrijver Mircea Cartarescu schreef eens (ik parafraseer) dat de Roma niet veel valt te verwijten, omdat zij als slaven zijn misbruikt en 'wij' hen daardoor hebben gedwongen om hun oorspronkelijke expertises te vergeten. Alleen de muziek mochten ze behouden. Niet zij zijn de schuldigen en de profiteurs, maar 'wij', de Roemenen, de Nederlanders, de slavenhouders.

Misschien is dat zo en zijn we hen een oplossing verschuldigd. De Franse methode is er in ieder geval geen. Valls is op zijn vingers getikt door de Europese Commissie voor zijn uitspraken jegens de Roma. Frankrijk doet volgens Europa niet genoeg om de zigeuners te laten integreren. Dat is weliswaar correct, maar Roma doen eveneens weinig moeite om te integreren. Bewust, want ze moeten zich aan hun eigen regels en wetten houden. Deze code wordt levend gehouden door de leiders die in weelde leven in buitensporige huizen en miljoenen euro's opstrijken door hun onderdanen - arme mannen, vrouwen, kinderen - door Europa te sturen als dieven of prostituees. Pure uitbuiting. Dit is een probleem dat Europa samen moet oplossen. Er zijn zat intellectuele Roma die de problemen van deze gesloten gemeenschap in kaart willen brengen. De eerste twee stappen zijn voorspelbaar logisch. Laag voor laag moeten de boevenbendes gepeld worden; beginnend bij de zigeunerbazen die zich veilig wanen aan de top. Daarnaast moeten de kinderen naar school. Hun trots en cultuur mogen gekoesterd worden, maar de archaïsche ideeën moeten uit hun systeem. Wij zijn anders, zij zijn anders, elk mens is anders en dus zijn we allemaal hetzelfde.

Nog voordat we in Viareggio waren, stapten we uit en namen de trein terug naar onze woning in Florence, beroofd van onze zin om er een feestelijk stranddagje van te maken. Vanachter het raam kijkend op het station van Empoli tikten we elkaar aan. Buiten stonden het zigeunermeisje, ingekeerd heen en weer huppend, en de puberjongen, die van zijn aandoeningen was genezen en met rechte rug een frisdrankblikje wegschopte. Op het bankje zat een stereotype zigeuner: een uitpuilende buik, versierd met een zwarte hoed, een grote snor en de tijd in massief goud om zijn pols. De chef. De kinderen schoven hem iets toe, de opbrengst, en moesten weer verder.

Ja, er is een Romaprobleem. Het onderkennen van het probleem is niet discriminerend, maar een eerste stap. Na honderden jaren is het tijd om de impasse te doorbreken en met oplossingen te komen. Voor ons, maar vooral voor de hierboven beschreven kinderen die vanaf jonge leeftijd wordt geleerd dat ze in een wereld leven vol met gadjo's. De zigeunercode moet gekraakt worden.

Stefan Popa is schrijver en van half Nederlandse en half Roemeense afkomst. Zijn debuutroman Verdwenen grenzen - waarin de hoofdrol is weggelegd voor een zigeunermeisje - verschijnt begin 2014. Twitter: @SCPopa

 
En dus komen Roma naar Nederland. Sterker nog, ze zijn hier al – sorry minister Opstelten
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden