De zieke man van Europa heeft weer hoop

Maandag kwamen de EU en Turkije een douane-unie overeen. Met premier Çiller hopen de Turken op een nieuw, voorspoedig leven....

'HET is niet langer een financiële crisis. Het is ook geen economische crisis meer. Het is een politieke crisis', aldus citeerde een Britse krant een Turkse bankier een jaar geleden.

De situatie in Turkije is er niet beter op geworden. Ook niet na het draconische bezuinigingspakket dat de regering van Tansu Çiller begin april vorig jaar afkondigde. Het is dan ook niet verwonderlijk dat de premier haar hoop heeft gevestigd op de douane-unie die maandag met de Europese Unie werd afgesloten. Turkse kranten voelden de stemming aan met koppen als 'Ons leven begint vandaag'.

Geen woord over de schaduwzijde van dit akkoord. Het door Turkije gewenste volledige EU-lidmaatschap zal er niet door worden versneld. Na de afwijzing in 1987 van de Turkse aanvraag van volledig lidmaatschap, is Ankara klaarblijkelijk al tevreden met een half ei.

Politieke perikelen, zoals twee militaire staatsgrepen, waren er oorzaak van dat het associatieverdrag dat de oude EG in 1963 met Turkije had gesloten, pas nu is uitgemond in de douane-unie. Al in 1973 werd in een protocol vastgelegd dat een douane-unie zou worden nagestreefd, maar er werd pas vanaf februari vorig jaar serieus over onderhandeld.

De EG steunde Turkije al wel met kredieten voor infrastructurele werken, maar de uitbetaling van een bedrag van 1,3 miljard gulden werd na de coup van 1980 opgeschort. Ook na 1983, toen de eerste verkiezingen werden gehouden onder een nieuwe door het leger opgestelde grondwet, werd het hulpbedrag niet overgemaakt.

Schendingen van mensenrechten en de aanhoudende bezetting van noord-Cyprus door het Turkse leger, gaven rivaal Griekenland voldoende argumenten om hierover een veto uit te spreken.

In het kader van de douane-unie, die het Europees Parlement nog moet goedkeuren, zal de 1,3 miljard op 1 januari 1996 vrijkomen. En daarmee komt ook een einde aan een periode van 20 jaar van besprekingen tussen de EU en Turkije.

Van vèrstrekkender en structurelere aard zijn de andere gevolgen van de douane-unie - in feite een handelsakkoord - voor de Turkse economie. De Turkse en de Europese onderhandelaars hopen dat dit akkoord niet alleen zal werken als stimulans voor handel en investeringen, maar ook zal leiden tot economische hervormingen en democratisering, die Turkije meer stabiliteit zullen verschaffen.

Kortom, dat er een einde komt aan de financiële, economische en politieke crises, die het land nu nog in hun ban houden.

Financieel-economisch uiten die zich in een nieuw inflatierecord. Bijna 150 procent in 1994, het hoogste sinds de oprichting van de Turkse republiek in 1923. En een alarmerende 'dollarisatie' van de economie. Banken, ondernemingen en particulieren vluchten in de dollar en de Duitse mark om de eroderende effecten van de inflatie te omzeilen. Begin vorig jaar bestond de helft van de bankdeposito's uit vreemde valuta.

Op het brood-en-boter niveau rapporteerde de Turkse pers een treffend voorbeeld. Een vrouw eiste in een echtscheidingsprocedure dat haar man de toekomstige alimentatie in dollars zou betalen. Ambtenaren, arbeiders en winkeliers wisselen dagelijks bij banken en de vele geldkantoren hun lira's in tegen dollars en marken, om zich zo goed mogelijk te beschermen tegen een portemonnee vol bankpapier dat razendsnel in waarde slinkt.

Intussen is de totale staatsschuld opgelopen tot 65 miljard dollar, drie maal zoveel als tien jaar geleden. De staat leent tegen de klippen op om de ambtenaren, de verliezen bij de inefficiënte staatsbedrijven en andere rekeningen te kunnen betalen. De publieke sector leende in 1993 maar liefst 38 miljard dollar. Een bedrag dat in 1994 opliep tot 59 miljard dollar, ofwel 10 procent van het bruto nationaal produkt.

ZO'N 'andere rekening' is de slepende oorlog in het Koerdische zuidoosten. De kosten daarvan worden geschat op 500 miljoen dollar per jaar, sinds 1984 8 miljard dollar. Een oorlog met dramatische demografische gevolgen, waardoor het absorptievermogen van steden als Ankara en Istanbul zwaar op de proef wordt gesteld. Sultanbeyli, een voorstad van Istandbul, groeide van een dorp met tweeduizend inwoners in 1980 tot 200 duizend nu.

Sociaal-psychische problemen, gevoed door werkloosheid, armoede en de aanslagen op traditionele familieverbanden van de plattelandsbewoners, vertalen zich in groeiende sympathie voor de fundamentalistische Welzijnspartij.

De werkloosheid, moeilijk te meten omdat de zwart-grijze sector omvangrijk is, zou sinds 1993 met 30 procent zijn toegenomen. De economische groei, die flink stagneert vanwege het bezuinigingsprogramma van vorig jaar april, is 4 à 6 procent gedaald tot 3,8 procent. Het tekort op de handelsbalans vertoont echter een scherp dalende lijn. Het liep terug van 14 miljard dollar in 1993 tot 6 miljard vorig jaar.

De april-maatregelen verminderden de vraag naar buitenlandse en vooral luxe-produkten omdat ze extra werden belast. Helaas liepen ook de exporten terug. In 1993 konden de Turkse banken nog voldoen aan de vraag naar dollars omdat die door de export binnenvloeiden. Het vertrouwen in de lira verdween toen de inflatie opliep, en steeds meer spaarders eisten hun tegoed op in dollars. De banken zagen hun deposito's in lira's in gevaar komen en hun dollarvoorraden slinken, waardoor zij in de problemen raakten en niets anders konden doen dan hun wisselkoersen verhogen.

De regering-Çiller zag zich, onder druk van het IMF en de nagestreefde aansluiting bij de Europese markt, genoodzaakt vaart te zetten achter privatisering van staatsbedrijven. Wetgeving werd met steun van de sociaal-democratische coalitiepartner (SHP) na veel hangen en wurgen eind vorig jaar aangenomen.

De deal met de socialisten - steun voor privatisering in ruil voor steun van de regerende Partij van het Juiste Pad voor een pakket van democratiseringsmaatregelen - werd niet nagekomen.

Hoewel SHP-minister van Buitenlandse Zaken Soysal aftrad, bleef de partij in de regering uit vrees dat vervroegde verkiezingen tot een zege van de Welzijnspartij zouden leiden. En in de hoop dat druk van de EU en het Europees Parlement alsnog tot goedkeuring van het pakket zou leiden.

INDERDAAD is de douane-unie aangekleed met teksten over de naleving van de mensenrechten. De grondgedachte is echter dat modernisering van de economie en het concurrerende vermogen van de Turkse industrie en landbouw, vrijwel vanzelf democratisering en vermindering van fundamentalistische invloeden zal opleveren.

Dat is nog maar de vraag. De voorwaarden die de EU stelt aan Turkije, afbouw van importtarieven en pijnlijke economische herstructurering, zullen aanvankelijk juist een lagere levenstandaard en grotere onzekerheid met zich brengen. Europese bedrijven zullen waarschijnlijk meer profiteren van de douane-unie dan hun Turkse concurrenten.

Sectoren zoals de auto-industrie, die werd beschermd met tarieven van 40 procent op import-auto's, zullen het zwaar krijgen en wellicht verdwijnen. Anderzijds wordt verwacht dat de investeringen van Europese bedrijven, die nu al goed zijn voor ongeveer tweederde van alle buitenlandse investeringen, zullen toenemen.

Politiek is de koers van de Europese Unie niet zonder gevaar. De top van de Welzijnspartij heeft al direct laten weten dat zij de douane-unie zal opzeggen als zij aan de macht komt, omdat 'het tegenhouden van de ontwikkeling van de islam in Turkije de echte reden van de unie is'. Van extreem nationalistische en linkse zijde worden gelijksoortige negatieve reacties gehoord.

Premier Çiller heeft tot de algemene verkiezingen van november 1996 de tijd om de kiezers te tonen dat Turkije met een oriëntatie op het Westen in allerlei opzichten beter af is. Weigert zij terug te komen op haar kostbare en militaire confrontatiepolitiek tegen de Koerden, de mensenrechtensituatie te verbeteren en haar politieke basis te verbreden door samenwerking met de oppositionele Moederlandpartij, dan is het geen financiële, economische of politieke crisis meer, maar een Europese crisis.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.