Opinie

'De zichzelf reddende burger doet niet meer wat de overheid wil'

Burgers en het bedrijfsleven nemen vaker zelf het voortouw. Dat is onderdeel van de oplossing, niet van het probleem - bottom-up in plaats van topdown, schrijft Martin Sommer.

Activisten bij de Doha-conferentie.Beeld reuters

Paul Schnabel, altijd met zijn neus op de tijdgeest, ziet in zijn nieuwe Sociaal en Cultureel Rapport 2012 de burger zelfstandiger worden. Daar komt veel aandrang bij. Inburgeraars, studenten en ouderen worden geacht meer hun eigen broek op te houden. Het rapport volgt het politieke tij. De VVD-doctrine luidt dat mensen gelukkiger worden van minder overheid. En de PvdA heeft het tegenwoordig allang niet meer over gelijkheid maar over gelijke kansen - en die moet je dan wel zelf 'pakken'.

Met de neus op de tijdgeest dus, maar er zit ook iets van teleurstelling in over die zichzelf reddende burger. Die doet namelijk niet meer wat de overheid wil. Samenlevingsmodellen kloppen niet meer, steeds minder blijkt van bovenaf te plannen. We hebben hier meer met het einde van een illusie te maken dan met een fonkelnieuw idee. Dat geldt niet alleen voor Nederland. Drie voorbeelden.

Afghanistan
Eén. Afghanistan. Deze week werd bekend hoe de Amerikanen het land willen achterlaten na de terugtrekking in 2014. Tienduizend man resteren, plus een paar duizend niet-Amerikaanse troepen. Duitsers en Fransen pakken hun boeltje, Nederland zal in 2014 zijn politiemissie beëindigen. Ook in Afghanistan gaan ze hun eigen broekrok ophouden.

Ik was drie jaar geleden een paar dagen in het ISAF-hoofdkwartier in Kabul. Veel verschillende nationaliteiten liepen er door elkaar, militair zag het er indrukwekkend uit. Maar buiten kwamen ze niet en de Amerikanen zeiden toen al: 'We're losing.' De maakbaarheid van Afghanistan liet zwaar te wensen over. Waar ging het mis? Wensdenken, aldus defensiedeskundige Rob de Wijk. Van meet af aan te weinig middelen en te veel ambities.

Nederland kneedde het land naar de Haagse doelen. Vechtmissie werd opbouwmissie. Eerst waren we daar om solidair te zijn met de Amerikanen, vervolgens kwam er een politiemissie die weinig had uit te staan met de realiteit. Tot ergernis van de militairen in Kunduz. De Afghanen doen al heel lang niet wat het handboek soldaat van ze verwacht. Honderd jaar geleden beten de Britten er hun tanden stuk, recenter de Russen. Nederland deelde met de grotere landen de overspannen verwachtingen in combinatie met bescheiden belangstelling voor de praktijk.

Doha
Twee. Doha. Tegenstanders van de missie in Afghanistan zijn vaak voorstanders van de grote Kyoto- of Doha-conferenties die de wereld moeten redden. De systematiek ontloopt elkaar niet veel. De inzet is torenhoog. Ook hier een internationaal gezelschap, ditmaal in burger. Het zijn de laatste gelovigen in de nieuwe wereldorde van Jan Pronk. Maar India en China denken daar anders over. Daar gaat het over welvaart en koelkasten. Einde van de wereld of niet, verdragen zijn geduldig en daarna gaat men zijns weegs. Zelfs in Nederland loopt het geloof in deze megatoppen terug, zie de bescheiden aandacht die Doha deze week krijgt.

GroenLinks klaagde dat het vorige kabinet zo achterlijk met het milieu in de weer was, dat zelfs het bedrijfsleven het voortouw nam. Maar dat is onderdeel van de oplossing, niet van het probleem - bottom-up in plaats van topdown. Als men onderop niet gemotiveerd is, zal het met geen honderd Jan Pronken lukken.

Euro
Drie. De euro. Onze eigen Europese casus van imperial overstretch, om met de Amerikaanse historicus Paul Kennedy te spreken. Weer mannen met diplomatenkoffers, ditmaal in Brussel, waar naast de lift in twaalf talen het woord lift staat. EU-president Van Rompuy schrijft nu met een klein clubje dat de materie doorgrondt een blauwdruk die in Brussel als 'de totale unie' door het leven gaat. Helaas, ingezetenen noch lidstaten houden zich aan blauwdrukken of modellen.

In de eurolanden groeiden de lonen keurig naar elkaar toe. In het net verschenen rapport-Graafland kun je lezen dat de lonen in Duitsland sinds 1970 met 255 procent zijn gegroeid. In Griekenland 7905 procent. Met de productie wilde het daarentegen bij de Grieken niet vlotten. Nu werken de Grieken mondjesmaat mee aan de trojka van EU, ECB en IMF, ook mannen met koffertjes, die de boeken doorlichten. Een beetje geschiedenis helpt de slechte ontvangst te begrijpen. Dit land kent een achtergrond van vreemde overheersing, gewapend verzet en een zeer lage dunk van de overheid. Dat dempt elke verwachting om er samen met die overheid uit te komen.

Vergeleken bij dit alles is het plaatselijke Nederlandse leed klein bier, maar niet wezenlijk anders. De formatie voltrok zich in een gesloten universum, zie het mindmappen waar Wouter Bos donderdag over schreef. Met het overbekende gevolg. Mark Rutte werd geconfronteerd met zijn eigen beloften en kreeg een premieoproer aan zijn broek. In de VVD zijn ze de verbijstering nog niet te boven.

Wat is in al die gevallen de les? Bescheidener ambities, meer belangstelling voor wat buiten gebeurt, dilemma's voorleggen. 'Het eerlijke verhaal' duurt het langst. In alle gevallen geldt: u moet het leven zelf opknappen, want de over u gestelden doen het niet.

Martin Sommer is columnist van de Volkskrant

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden