De zeven kwalen van de AIVD

Bezuinigingen, de onthullingen van Snowden, een slechte relatie met de bazen: de inlichtingendienst heeft het moeilijk in een tijd waarin zich steeds meer bedreigingen aandienen.

Beeld Lumine.nl

1. Gemarchandeer met geld

Politiek is opportunisme. Dus toen PvdA en VVD in 2012 afspraken om fors te bezuinigen op de inlichtingendienst - met 68 miljoen euro ging eenderde van het budget verloren - stonden CDA en D66 vooraan te roepen dat het onverstandig was. Maar ook deze partijen hadden een flinke sanering in hun verkiezingsprogramma staan. Daar zat een redenering achter. Het budget van de AIVD was na de aanslag op Theo van Gogh in 2004 enorm gegroeid. Begin 2004 kreeg de geheime dienst amper 100 miljoen euro per jaar, in de jaren na Van Gogh verdubbelde dit bedrag tot praktisch 200 miljoen in 2011. Het 'veranderde veiligheidsbeeld' rond 2010 was voor een werkgroep die onderzoek deed naar mogelijke bezuinigen aanleiding om eens kritisch naar het geld van de AIVD te kijken. En zo kwam het in 2012 in vele verkiezingsprogramma's: 300 miljoen weg bij Binnenlandse Zaken, 70 daarvan voor rekening van de inlichtingendienst. Tijdens de formatie is er 'betrekkelijk weinig aandacht aan besteed', vertelt iemand die erbij was.

Opportunisme biedt ook kansen. Mede dankzij lobbywerk van de AIVD kreeg de dienst er alsnog in drie ronden geld bij. De eerste reorganisatie betrof 171 functies, een kleine 200 mensen. Met het extra geld zal de AIVD uiteindelijk groeien met 183 voltijdfuncties (operatie Slagkracht). Het budget van de dienst ligt nu voor het eerst boven 200 miljoen euro. Dit lobbywerk verliep voornamelijk via terrorismecoördinator Schoof en de minister van Veiligheid en Justitie.

Het politieke gemarchandeer met geld heeft 'diepe sporen in de organisatie' achtergelaten, concludeerde de Rekenkamer deze week. De onderzoekers laakten het ondoordachte korten op de dienst. Daardoor is 'waardevolle kennis en ervaring' verloren gegaan.

Over opportunisme: minister Plasterk weersprak vorige maand in een Kamerbrief de gevolgen van de bezuinigingen: 'Van een braindrain is geen sprake'. Toen de Rekenkamer deze week hard oordeelde over de bezuinigingen en wel concludeerde dat kennis en ervaring en kritisch vermogen verdwenen zijn, onderschreef Plasterk deze conclusies.

1. Grillige politiek
2. Zwakke minister
3. Stroeve baas
4. Snowden-effect
5. Kan niet praten
6. Overspannen
7. ICT-tekort

2. Plasterk zoekt te graag de publiciteit

Hij had zijn bek moeten houden. Dit weinig ambtelijke statement, uitgesproken in april door een hoge inlichtingenman, is illustratief voor het misnoegen bij de geheime dienst over minister Ronald Plasterk. De inlichtingman uitte zijn frustraties nog eens over een van de meest besproken episodes van Plasterks ministerschap: de draai die hij in oktober 2013 persoonlijk gaf aan speculaties over onderschepte telefoongesprekken van Nederlanders door de Amerikaanse NSA. Met zijn theorie bleek Plasterk fout te zitten. Maar kwalijker vonden ze bij de AIVD dat hij er publiekelijk over speculeerde terwijl precies dat hem binnen de dienst was afgeraden.

Met Plasterk krijgt de AIVD in 2012 een eigenzinnige minister. Een slimme man, aardig, maar geen geraffineerde bestuurder. En, ingewikkeld voor een minister van staatsgeheimen, iemand die gretig de publiciteit zoekt en veel bezig is met politieke strategie. Hij trekt in de eerste maanden van zijn ambtsperiode de macht naar zich toe. Het hoofd van de dienst mag niet langer met Kamerleden praten. Plasterk verbiedt het hem op te treden bij een hoorzitting in het parlement. Recent liet hij zien wie bepaalt: de toezichthouder en de AIVD zelf waren bereid te openbaren hoeveel taps de dienst inzet, passend bij de maatschappelijke discussie over meer openheid, maar Plasterk hield dat tegen.

Ook bij de presentatie van het jaarverslag dringt Plasterk zich op. Hij gaat zelf achter de microfoon zitten. Jarenlang deed het hoofd van de AIVD dat. Ziedaar het verschil met de militaire zusterdienst MIVD. In april gaf het hoofd MIVD, Pieter Bindt, wel zelf uitleg bij zijn jaarverslag. Politiek verantwoordelijke voor de MIVD, minister van Defensie Jeanine Hennis, was niet aanwezig. Zoals zij zich zoveel mogelijk afzijdig houdt bij publieke discussies over de inlichtingendienst.

Zijn gretigheid maakte van Plasterk het politieke gezicht van de Nederlandse geheime diensten. Het belangrijkste dossier echter - de radicalisering van moslimjongeren - glipte door zijn handen. Dat trokken oud-minister van Justitie Opstelten en terrorismecoördinator Schoof naar zich toe. Pijnlijk was het debat na de aanslag op Charlie Hebdo in Parijs. Hoewel het uitgebreid over de AIVD ging (45 keer werd de dienst genoemd) kreeg Plasterk als enige aanwezige minister geen vraag. Een VVD-Kamerlid merkt op: 'Als je erbij zit en je krijgt geen enkele vraag, dan ben je het dossier kwijt. Dat was de doodsteek. Plasterk zit nu in de marge. Uitzitten is de enige optie.'

Ronald Plasterk tijdens de presentatie van het jaarverslag 2014 van de AIVD.Beeld anp

3. Baas als bron van veel spanningen

Eenzelvig, stug, rechtlijnig. Het hoofd van de AIVD, Rob Bertholee, is gevormd in het leger. Zijn manier van leidinggeven ook. Hij diende in Kosovo en Afghanistan en was Commandant Landstrijdkrachten. Hij schafte de tanks af. Conform de loyaliteit bij de krijgsmacht doet hij er alles aan zijn minister voor politieke problemen te behoeden. Dat is ten koste gegaan van de relatie met inlichtingenmedewerkers. Ze verwijten Bertholee dat hij nauwelijks protesteerde tegen de zware bezuinigingsopdracht die het kabinet de geheime dienst in 2012 oplegde. Daardoor vertrokken enkele top-analisten. Net zoals hij nauwelijks uitleg geeft bij het werk van de geheime dienst.

Intern legt Bertholee de nadruk op het volgen van jihadverdachten. Hij heeft minder gevoel bij de andere taken van de dienst zoals het ontwaren van trends, diepteanalyse en advisering, legde onderzoeker Constant Hijzen onlangs uit in NRC Handelsblad. 'Het is de bron van veel spanningen', zei Hijzen. Al eerder leidde de komst van Bertholees voorganger Gerard Bouman tot onrust bij de AIVD. Dat was een oud-korpschef met in zijn gevolg veel politiemensen zonder inlichtingenervaring. De dienst dreigde toen te verworden tot een soort politieorganisatie met als motto: 'snel boeven vangen', terwijl inlichtingenwerk een zaak van langere adem is. Datzelfde scenario ligt nu op de loer. Onder meer door de instroom van relatief veel jonge, onervaren mensen.

Personen die met Bertholee samenwerken vertellen dat hij allang de analyse heeft gemaakt dat hij het verstandshuwelijk met minister Plasterk beter kan uitzitten dan het hem moeilijk maken. Daar is hij de persoon ook niet naar. De minister ontkent de moeizame verhouding publiekelijk. Wel zei hij onlangs bij BNR: 'Ik erken dat er in elke organisatie mensen zijn die heimwee hebben naar de vorige leidinggevende.'

4. Frustratie over NSA-klokkenluider

Zeg Snowden en in Zoetermeer klinkt een diepe zucht. Na bijna drie jaar onthullingen is de AIVD de NSA-klokkenluider meer dan beu. Hoe diep de frustratie zit, bleek de afgelopen weken. Eerst haalde hoofd van de dienst Rob Bertholee in NRC uit naar uitspraken van Snowden. Ongekend fel voor zijn doen zei hij: 'Absolute bullshit.' Later herhaalde ex-medewerker Jan-Kees Dellebeke in dezelfde krant een oude complottheorie dat Snowden voor de Russische geheime dienst werkt.

Feit is dat de AIVD last heeft gehad van onthullingen waarbij uit Amerikaanse stukken de werkwijze van de dienst bleek. Met name de publicaties over het hacken van webfora - door de toezichthouder later 'disproportioneel' genoemd - vond men vervelend. Een ander effect is dat de door de dienst zo gewenste modernisering van de inlichtingenwet door de onthullingen vertraagd is. Daardoor is het ongericht onderscheppen van telecommunicatie beperkt tot verkeer dat via de ether gaat. Ruim 90 procent van de communicatie gaat echter via internetkabels. Bovendien zijn extra waarborgen voor het verzamelen van inlichtingen beloofd en is de reikwijdte van de wet verkleind.

Maar het vervelendste effect van Snowden vindt men bij de dienst de verhoogde maatschappelijke argwaan. Er bestaat volgens AIVD'ers een zeer gekleurd en onterecht beeld over de afluisterpraktijken van de geheime dienst. Onjuist, want: 1. Wij zijn nog geen fractie van de NSA. 2. De bevoegdheden staan helder in een vrij restrictieve wet. 3. Er is permanent toezicht van een onafhankelijke commissie.

5. Geheimhouding maakt lobbyen lastig

Een paar maanden nadat PvdA en VVD een handtekening hebben gezet onder het schrappen van eenderde van het budget van de AIVD in 2012, komt Bertholee met nieuws: tientallen Nederlandse moslimjongeren vechten in Syrië met jihadistische groeperingen. Had hij niet eerder de politiek verantwoordelijken kunnen inseinen? Het is de grote makke van de AIVD: het uitventen van zijn werk verhoudt zich niet tot de vertrouwelijkheid van de dienst. Dat maakt lobbyen voor geld en begrip lastig. Ook een nadeel: de dienst zit letterlijk op afstand van Den Haag, in Zoetermeer. De MIVD is ondergebracht bij Defensie in Den Haag.

Verscholen in het jaarverslag over 2014 staat een opvallende opmerking. De internationale NSS-top in Den Haag, waarbij NCTV de leidende organisatie was, heeft de AIVD zwaar belast: 'Een zeer groot deel van de medewerkers van de AIVD (ruim 1.300 personen, red.) heeft zich ingezet om ervoor te zorgen dat de top ongestoord kon verlopen.' Wat dat werk precies inhoudt, kan de AIVD als vanzelfsprekend niet toelichten.

Een klein succes meldde de dienst onlangs bij de presentatie van het jaarverslag. Het was gelukt om bij het onderzoeken van in Nederland woonachtige extremisten plannen voor een aanslag in een vroeg stadium te verstoren.

De AIVD zit in Zoetermeer, op afstand van Den Haag.Beeld anp

6. Aantal bedreigingen sterk gestegen

Het is druk op de avond van 17 juli 2014 in Zoetermeer. Veel medewerkers komen naar kantoor. Die middag is vlucht MH17 boven Oekraïne neergeschoten. Tientallen mensen zetten hun computer weer aan. Welke informatie heeft de AIVD over Oekraïne? Is er iets bekend over een dreiging tegen burgerluchtvaart?

Het is niet alleen de toenemende dreiging van Syriëgangers die de AIVD extra belast. Ook de opmars van IS in het Midden-Oosten, de onrust bij de oostgrens van Europa en de spionagedreiging via computernetwerken zijn nadrukkelijker aanwezig dan een aantal jaar geleden. En daarbovenop kwamen MH17 en de NSS-top.

Hoewel publiekelijk altijd weersproken is dat de reorganisatie het zogeheten 'primaire proces' verstoorde, is de Rekenkamer deze week in haar onderzoek helder. Ja, alle maatregelen bij de AIVD hebben op verschillende wijze 'effect op de operationele capaciteit en slagkracht'. Er zijn 'operationele eenheden' weggesaneerd. Zo beschikt de AIVD niet langer over een Team Financial Intelligence.

Van alle mensen die de afgelopen jaren vertrokken (ongeveer 200) komt eenderde uit het 'primaire proces'. Het gaat hierbij om personen die werken aan het in kaart brengen van ernstige bedreigingen voor de staatsveiligheid.

7. Geen geld voor goede ict

Het is het paradepaardje van de inlichtingendiensten: de Joint Sigint Cyber Unit (JSCU). In deze eenheid werken AIVD en MIVD samen om communicatie te onderscheppen en digitale spionage tijdig te onderkennen. Hiervoor is kostbare ict essentieel. Eén probleem: de AIVD heeft er het geld niet voor. Het staat niet op zichzelf. De AIVD kon al eerder door bezuinigingen aanpassingen niet laten doorgaan en belangrijke technische toepassingen (denk aan interceptieapparatuur) niet kopen. Ook de ict op de werkvloer is niet op orde. AIVD-medewerkers werken met verschillende computersystemen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden