De zeperds van pionier Pharming

Het biotechnisch bedrijf Pharming, dat in surseance verkeert, schatte de bruikbaarheid van zijn wetenschappelijke successen verkeerd in. En het verzuimde het grote geld naar zich toe te halen....

'ER IS een groot onderscheid tussen een wetenschappelijke doorbraak en een marktrijp product. De korte geschiedenis van de biotechnologie is bezaaid met de overblijfselen van bedrijven die schitterden in het lab, maar strandden op de weg naar verkoopsucces.' Aldus The New York Times in 1997 over het bedrijf PPL, de Schotse tegenhanger van het biofarmaceutisch bedrijf Pharming in Leiden.

PPL floreert nog altijd - Pharming voldoet inmiddels keurig aan de scepsis van de Amerikaanse krant.

Dertien jaar geleden, bij de oprichting van Genpharm (later omgedoopt in Gene Pharming, vervolgens Pharming) vierde optimisme hoogtij. De start viel nagenoeg samen met de inaugurele rede van prof. dr. Herman de Boer op de Universiteit Leiden. De Boer, geestelijke vader van het bedrijf, schetste een glorieuze toekomst (tien tot vijftien jaar) voor de transgenese, het genetisch veranderen van dieren.

Zelf richtte hij zich, met zijn prille bedrijf, op de productie van menselijke biomedische eiwitten in de melk van koeien, eiwit-medicijnen die moeilijk in het lab of op andere wijzen kunnen worden gemaakt.

Hoewel. In eerste instantie was het de buitenwereld niet duidelijk dat Pharming doende was met de productie van medicijnen. De lactoferrine die Adriana (bleek achteraf niet transgeen) en Herman (helaas een stier) hadden moeten aanmaken in hun melk, was volgens het bedrijf bedoeld om uierontsteking bij koeien te bestrijden. Na tumult in de Tweede Kamer bleek echter dat de biotechnologen bij Herman een menselijk genconstruct hadden ingebouwd.

Lactoferrine, zo stelde het bedrijf, was eigenlijk goed voor van alles en nog wat: als ontstekingsremmer in de voeding, als bestrijder van sepsis (bloedvergistiging) of als toevoeging in speciale babyvoeding. Begin dit jaar nog presenteerde Pharming een studie waaruit bleek dat de stof in proefdieren werkzaam is tegen resistente ziekenhuis-bacteriën.

Al deze vermeende toepassingen kunnen niet verhullen dat het bedrijf in al die jaren niet duidelijk heeft kunnen maken welk heil zijn eerste product de mensheid ooit zal opleveren. Spottend is lactoferrine wel aangeduid als een medicijn zonder ziekte.

Wat de lactoferrine-zaak duidelijk maakt, zijn de problemen en onzekerheden waar pionier Pharming mee kampte. Toen Hermans dochters melk gingen geven, bleken ze milligrammen menselijk lactoferrine per liter te produceren. Wetenschappelijk gezien een mooi succes. Maar het hadden grammen per liter moeten zijn.

Feitelijk moest Pharming opnieuw beginnen: potentere genconstructen ontwikkelen en inbouwen. Mede vanwege de lange generatietijd van koeien duurde het daardoor nog tot eind jaren negentig voordat een kudde transgene koeien was opgebouwd die voldoende lactoferrine leverde voor uitgebreid onderzoek.

Inmiddels heeft Pharming meer producten in ontwikkeling. Lactoferrine raakte als paradepaardje overschaduwd door alfa-glucosidase, bedoeld voor de behandeling van de ziekte van Pompe. De ontwikkeling hiervan verliep voorspoedig: de betrokken dieren, in dit geval konijnen, planten zich snel voort en gaan al jong melk geven. Bovendien stond het doel haarscherp voor ogen: een medicijn produceren voor een ongeneeslijke ziekte.

Extra pijnlijk is het daarom dat het bedrijf juist met dit project zijn grootste zeperd haalde. Vrijwel gelijktijdig met de bekendmaking van de eerste gunstige onderzoeksresultaten bij vier baby's, in maart vorig jaar, maakte het bedrijf bekend de konijnen aan de kant te zetten.

Onder druk van Genzyme, de Amerikaanse partner van Pharming en een belangrijke financier van het alfa-glucosidase-onderzoek, werd overgeschakeld op laboratorium-celcultures van hamstercellen (CHO-cellen) om het genezende eiwit te produceren. Omdat in de VS (met name bij Genzyme zelf) al ervaring is opgedaan bij de productie van geneesmiddelen (onder meer EPO) uit CHO-cellen, verwachtte het bedrijf dat de toelatingsprocedure voor deze alfa-glucosidase veel gemakkelijker zou worden doorlopen. Ook al is het medicijn uit konijnenmelk waarschijnlijk wat beter.

Bovendien had Pharming zich verrekend. De keus voor konijnen, die nu eenmaal niet veel melk geven, was mede ingegeven door het idee dat er maar heel weinig alfa-glucosidase nodig zou zijn. Er blijken achteraf echter meer patiënten met de ziekte van Pompe te zijn dan de onderneming zich realiseerde. Ook is de benodigde dosis om die mensen te genezen veel hoger dan gedacht. Dat leidde tot de rekensom dat er tienduizenden, mogelijk zelfs honderdduizenden konijnen nodig zouden zijn om aan de vraag te voldoen. Ook dat vond Genzyme geen aantrekkelijke gedachte. Productie met CHO-cellen is veel gemakkelijker op te schalen.

Maar de ommezwaai naar hamstercellen, een technologie van de concurrent, was voor Pharming meer dan een strategische keuze, het was feitelijk ook het afzweren van de eigen techniek. Alsof een atleet die bij Nike onder contract staat, plotsklaps op Adidas-schoenen gaat lopen.

Het wekt dan ook geen verbazing dat Pharming op de beurs uit de gratie raakte. De financiële nood is tot de lippen gestegen, omdat het bedrijf in 1999 verzuimde veel geld uit de kapitaalmarkt te halen toen de ICT-zeepbel leegliep en andere biotechnologie-bedrijven wél veel geld ophaalden.

Is Pharming nog wat waard? Het is te vroeg om te zeggen of het productiesysteem van Pharming, de melk van zoogdieren, tekortschiet ten opzichte van de CHO-cellen. De romp van het eiwit is bij alle productiewijzen gelijk, maar het type cel bepaalt de franje aan het eiwit en daarmee ook de werkzaamheid. CHO-cellen zijn dan ook misschien niet geschikt voor alle eiwitten.

Een duidelijk nadeel van de Pharming-technologie vormt de betrokkenheid van levende dieren. Zeker na de BSE-crisis lijkt het onwaarschijnlijk dat geneesmiddelen uit vooral koeienmelk snel zullen worden geaccepteerd. Maar zelfs als niemand de technologie wil hebben, is er altijd nog een laboratorium met hooggekwalificeerd personeel. Dat is tegenwoordig ook heel wat waard.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden