'De zee is er voor de twijfelaars'

HET IS DE vraag in hoeverre Jan Brokken het zich realiseert, maar sinds hij het journalistenbestaan verruilde voor het schrijverschap en op Curaçao ging wonen, drukt zijn gereformeerde achtergrond niet minder pregnant een stempel op zijn geschriften....

Veel speurwerk is er niet voor nodig om al spoedig vast te stellen dat Brokken verliefd is op het verlangen te ontkomen aan enige voorbestemming, en dat hij daarom zijn verhalen bij voorkeur situeert op plekken waar zon, warme wind en ontembare passies de dienst uitmaken. Tegelijkertijd zit hij gebakken aan het Hollandse realisme, zodat zijn personages dikwijls door aarzeling worden getekend, en hun belevenissen in de kern opvallend calvinistisch aandoen. Zodat eigenlijk alleen het decor van Brokkens verhaalwereld anders is dan we hier gewend zijn - of liever gezegd: waren, want onze schrijvers zijn tegenwoordig lang niet allemaal domineeszonen meer.

Zou hij het zelf weten, hoe voorspelbaar Voel maar is, over de rechter van begin veertig Lucas Saverijn (dat is nog geen soeverein), die twijfelt aan het nut van zijn werkzaamheden op Curaçao, en zichzelf een weekje vrijaf gunt door op een oud passagiersschip mee te varen naar Panama? Ternauwernood aan boord, is deze man met zijn lichte, 'bijna doorzichtige' ogen geïntrigeerd door een ranke vrouw met ogen die juist 'inktzwarte pupillen' hebben.

Dat kan wel eens wat worden tussen die twee, hoef je op dat moment niet eens meer te raden. En die verwachting wordt niet de bodem ingeslagen door het gegeven dat de vrouw in kwestie, de 33-jarige Gabriela Obrizki, met haar man en drie dochters op het schip verblijft. Want op zee, zo wordt Jan Brokken niet moe te verhalen, deinend op troebel water, gaan je zekerheden als vanzelf vlotten, zodat je ook de grenspost der betamelijkheid al gepasseerd bent voordat je de gevolgen hebt kunnen overzien.

Dus wordt het wat, tussen de Argentijnse en het tropenkind dat op zijn zevende naar Nederland is gekomen, zonder zich thuis te gaan voelen in het land van regen en drup. Gabriela heeft op haar beurt redenen genoeg aan boord van de 'Southern Cross' haar stroeve man en hun drie dochters gedurende de trip wat minder aandacht te schenken, om zich na jaren weer een onvervalste romance toe te staan.

Lucas, Gabriela en de Southern Cross: het is net of Brokken door middel van de gewijde naam van het schip zijn zegen geeft aan de steelse affaire die op die boot plaatsgrijpt en nog voor de aankomst in Panama weer keurig wordt afgewerkt ook. Lucas en Gabriela weten even niet wat ze doen, maar worden ook direct na de daad besprongen door schuldgevoelens, zodat er een verbaal naspel volgt waarin Lucas langdurig luistert naar het levensverhaal van de Argentijnse. Zij komt uit het oerwoud van Misiones en was een veelbelovend ballerina, tot ze in Buenos Aires te maken kreeg met de dictatuur. Hugo Obrizki heeft haar leven gered, reden waarom ze zich met deze kalme tandarts heeft verbonden.

Diep in haar binnenste is ze een oerwouddochter gebleven, net zoals Lucas een tropenzoon voor het leven is. Wat ze ook hebben ondernomen om een oppassend burger te worden, die afkomst laat zich niet verloochenen.

En bij uitstek niet op zee. Ziehier de diepzinnigheden waarmee Brokken zijn liefdesverhaal in een dramatische lijst zet: 'Een zeereis is iets merkwaardigs. Op zee komen mensen zichzelf tegen. Je zou het niet verwachten, je zou denken dat ze alles los zouden laten zodra de kust uit het zicht verdwijnt, maar nee. . .' En als de overtreffende trap hiervan: 'De zee is er voor de twijfelaars, voor de wankelmoedigen die zich van bik- naar bakboord laten smijten zonder zich ertegen te verzetten, omdat ze in hun wensen en verlangens eenzelfde beweging ondergaan. De zee reduceert zekerheden, tot alleen huiver overblijft.'

Vertederende ogenblikken, die waarop Brokken op de gong slaat om ons waterlanders in te lichten over zeeromantiek; alsof wij hier het zilte nat nog steeds alleen maar zouden beschouwen als transportweg voor handelswaren. In een gesprek met Gabriela geeft Lucas uiting aan zijn twijfels omtrent de vrije wil van de mens: 'Niemand besluit op een goede dag te gaan moorden. Hij doet het', zegt de rechter, en vergelijkt dat met verliefdheid die een mens overvalt. Nu kan hij met name in zijn werkpraktijk dikwijls hebben ervaren dat de mens zich niet steevast door gezond verstand laat leiden, maar dat niemand op een goede dag zou besluiten te gaan moorden, is wel heel ver bezijden de waarheid.

Heeft Lucas Saverijn wel eens gehoord van 'met voorbedachten rade'? En heeft hij toevallig vorig jaar het levensverhaal gelezen van godmother Thea Moear, die vol trots de ene na de andere afrekening in het criminele circuit voor haar rekening nam? Mij dunkt dat de aloude 'mooie passiemoord', waar Slauerhoff in zijn fameuze gedicht 'In Nederland' al om smeekte, niet alleen in ons land immer nog stukken minder wordt begaan dan eentje die met vooropgezette bedoelingen wordt gepleegd.

Maar wat nog meer zegt: Brokken wekt de schijn, door middel van een citaat als bovenstaand, de kortstondige passie die opvlamt tussen Gabriela en Lucas welhaast te verontschuldigen. We moeten het die twee maar niet euvel duiden dat ze hun dagelijkse verplichtingen (respectievelijk van de man die boven mens en ding hoort te staan, en van de vrouw die echtgenote en moeder is) op die broeierige bootreis verzaken. Heus, alles komt weer goed, over een weekje zit Lucas weer op Curaçao en Gabriela weer in Panama.

Wellicht is Jan Brokken méér doortrokken van de idee van predestinatie dan hij zelf denkt. Oppervlakkig bezien is Voel maar een vertelling over een uitspatting op een boot, maar bij nader inzien handelt iedereen in deze roman gedwee naar hoe zijn of haar afkomst het dicteert. Dat geeft deze zeeroman merkwaardig genoeg iets zouteloos. In een terugblik op Lucas als elfjarige blijkt dat hij - tropenkind of niet - zichzelf en zijn omgeving altijd al zo heeft ingedeeld: je afkomst legt je gedragingen voorgoed vast.

Toen hij elf was, kreeg Lucas het tropenkind Annie in de klas, met haar diepbruine huid een opvallende verschijning in het Hollandse dorp aan de rivier. Annie kijkt anders, zegt Lucas tegen haar, en: 'Het viel mijn broer het meest op, na al die jaren in Maracaibo en op de Antillen, hij vond het zelfs een beetje verdacht, alsof hij in de maling werd genomen: dat de kinderen hier veel minder op hun hoede zijn. Ze moeten de woorden wel uit de klei trekken maar dan geven ze je ook meteen de hele suikerbiet. Hun blik is open als een veld. Jij keek anders.' Waarop zij zegt: 'De bergen.' IJle lucht, veel klauteren: 'Me van alles in het hoofd halen omdat die bergen geen centimeter weken en altijd even wit bleven. Dan moet je veel verzinnen om niet doodongelukkig te worden.'

Let wel, dit is een conversatie tussen een jochie van elf en een grietje van twaalf jaar! Dat vermogen om fenomenen als landsaard en voorbestemming plompverloren te benoemen, mag voor een auteur handig zijn - hoeft hij niet tussenbeide te komen als alwetende instantie -, maar op die manier worden personages gereduceerd tot zetstukken. Bovendien valt ook hier weer op dat Brokken kan reizen wat hij wil, maar dat hij overal een broodnuchtere vaderlander blijft. Zo'n jongen die dolgraag met iets anders voor de dag zou willen komen dan een oerdegelijke Hollandse roman, terwijl hij keer op keer uitkomt bij een verhaal waarin iedereen muurvast zit in zijn rol die hem vanaf de geboorte is gegeven.

Want anders had Lucas die geheimzinnige Argentijnse toch van die boot gesleurd, het diepe van een onzekere toekomst in (voor mijn part terug naar haar oerwoud) maar wel van één ding overtuigd: dat hij met heel zijn hart aan de lokroep van de liefde gehoor had gegeven?

Dan is zelfs Hollands welvaren in eigen persoon, de protestantse kroonprins Willem Alexander, de afgelopen twee jaar stukken gedurfder en deshalve minder voorspelbaar te werk gegaan.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden