De zaak-Wilders: winst en verlies

Het proces tegen Geert Wilders heeft al miljoenen gekost. En wat heeft het opgeleverd? Een voorlopige afrekening.

De rechterlijke macht

De week waarin drie rechters in de zaak tegen PVV-leider Geert Wilders met succes zijn gewraakt, is er een 'waarop de rechterlijke macht niet met heel veel plezier zal terugkijken', zei president Geert Corstens van de Hoge Raad. Corstens motto is dat rechters 'de plicht hebben om te mishagen', dat wil zeggen dat ze durven in te gaan tegen 'wat de spraakmakende goegemeente wenst'.


In de zaak-Wilders is dat geen gemakkelijk taak. Uit opiniepeilingen blijkt dat de helft van de Nederlanders de zaak-Wilders als een politiek proces karakteriseert. Ophef is er ook over een recente enquête door SSR, het opleidingsinsituut voor rechters. Een overgrote meerderheid van de rechters in opleiding stemt centrum-links, vooral D66. Geen van de respondenten stemde PVV.


Hoewel Corstens opmerkte dat rechters getraind zijn om hun persoonlijke voorkeuren buiten te sluiten, zal een deel van het volk hen toch indelen bij 'de linkse kerk'. Gevoegd bij de kritiek van Wilders, die volgens Corstens 'ondermijnend' is voor de rechtspraak, zijn de gebeurtenissen voor de rechterlijke macht inderdaad niet iets om met vreugde op terug te kijken.


In de eerste fase van het proces werd al duidelijk hoezeer de rechters op eieren moesten lopen. Elke verspreking of onhandigheid werd afgestraft door Wilders' raadsman Bram Moszkowicz. 'Voor een bijna onmogelijke taak' staan de nieuwe rechters, zegt hoogleraar bestuurlijk sanctierecht Henny Sackers. 'Per uitgesproken zin zullen ze moeten nagaan of deze hun geen wrakingzaak kan opleveren.'


Het Openbaar Ministerie

Degenen die de zaak tegen Wilders aanhangig hebben gemaakt willen dat niet alleen de rechters, maar ook de officieren van justitie worden vervangen. Vanaf het begin hebben deze benadeelden geklaagd over de 'partijdigheid' van het OM, dat pas op bevel van het Amsterdamse hof tot vervolging is overgegaan en vrijspraak heeft geëist. De meeste rechtsgeleerden sluiten uit dat er ook nieuwe officieren op de zaak worden gezet. 'Het OM is een en ondeelbaar', is de juridische term. 'Zelfs als er andere officieren zouden komen, zullen ze hetzelfde standpunt innemen. Anders krijg je willekeur', zegt Afshin Ellian, hoogleraar sociale cohesie. 'Bovendien is het OM per definitie partijdig, het kiest positie. Alleen de rechters moeten onafhankelijk zijn.'


Het requisitoir van het OM was volgens de meeste rechtsgeleerden geen broddelwerk. De meesten roemden het vakmanschap - al merkte hoogleraar strafrecht Ybo Buruma op dat het OM meer zijn best had kunnen doen argumenten tegen vrijspraak te vinden.


In theorie kan het OM de aanklacht uitbreiden met nieuwe uitspraken van Wilders, zoals de benadeelden eisen. Maar hoogleraar Sackers acht dat niet aannemelijk. 'De aanklacht is nu al 21 pagina's lang. Daarom heeft het allemaal zo lang geduurd. Uitbreiding is niet in het algemeen belang. We moeten niet nog meer belastingcenten verkwisten.'


De benadeelde partijen

Degenen die aangifte hebben gedaan, maakten vorige week maandag een slechte beurt met hun rommelige optreden. Maar de volgende fase van het proces biedt nieuwe kansen. Ze denken aanspraak te kunnen maken op nieuwe officieren van justitie. 'Volgens internationale verdragen is Nederland verplicht de rechten van minderheden te beschermen. Dat gebeurt met dit OM nu niet', zegt René Danen van Nederland Bekent Kleur.


Dat de inzet van onder anderen 'de zittende advocaat' Mohamed Enait hun zaak geen goed heeft gedaan, beaamt Danen. 'Het was voor ons ook een verrassing dat hij kwam opdagen.' Enait zegt in de tweede fase opnieuw een aantal moskeeën te zullen vertegenwoordigen - ook al was de zaak in zijn ogen tot dusverre 'een schijnoperette'.


De advocaat

Bram Moszkowicz beleefde zijn hoogtepunt in het Wilders-proces toen de wrakingskamer vrijdag besloot dat de zaak moet worden overgedaan door nieuwe rechters. Van meet af aan is zijn strategie geweest te laten zien dat de rechters in de zaak bevooroordeeld waren. Hij voerde dat vooral terug op de beschikking van het Amsterdamse gerechtshof, die het Openbaar Ministerie opdroeg Wilders te vervolgen.


In de volgende ronde van het proces zal Moszkowicz opnieuw wijzen op het volgens hem veroordelende karakter van de beschikking. Daarmee is Wilders al van verdachte tot dader bestempeld en dat mag niet. Hij legt de vrijdag gepubliceerde verklaring van Leendert Verheij, president van het hof, bovendien zo uit uit dat deze partij kiest voor Tom Schalken. Deze raadsheer was een van de opstellers van de beschikking en probeerde tijdens een diner arabist Hans Jansen, getuige van Wilders, van het nut van het proces te overtuigen. Dat Verheij zich publiekelijk uitliet zonder Jansen te spreken, is een keuze tegen Wilders, vindt Moszkowicz.


Moszkowicz zal de volgende fase van het proces ingaan met opnieuw te stellen dat het OM door de hele gang van zaken niet-ontvankelijk is. Ook zal hij gewoon weer om de achttien getuigen vragen van wie de vorige rechtbank er slechts drie toeliet.


Persoonlijk is het fijn dat hij kan blijven declareren, want de uren tellen lekker op. Alle tv-optredens zijn daarbij ook nog eens mooie en gratis airplay voor het kantoor.


De verdachte

Geert Wilders is altijd een stuk verder gegaan dan zijn advocaat in uitlatingen over de zaak. Hij sprak steeds van een politiek proces met partijdige rechters. Geen wonder dat hij van 'heel goed nieuws' repte na de wraking. 'Ik krijg een nieuwe, faire kans.'


Wilders spint garen bij een volgende ronde. In elk geval weet hij na de afgelopen twee weken dat het OM vrijspraak eist. Dat zal niet veranderen. Maar de rechtbank had hem op onderdelen wel degelijk kunnen veroordelen. Door het eigenstandige oordeel van de rechter is dat nooit uitgesloten. Zo'n eventueel nadelig vonnis ligt nu weer maanden verder weg.


De PVV-leider wilde het proces niet, maar gebruikt het maximaal om zijn thema's uit te dragen. Ook al beroept hij zich op zijn zwijgrecht, de keren dat hij wel spreekt, zijn de teksten snoeihard: tegen de totalitaire ideologie die islam heet, tegen rechters die allemaal lid van D66 lijken te zijn, tegen 'deze nachtmerrie', tegen 'een slecht functionerend juridisch circus'. Het komt allemaal uitgebreid over het voetlicht, want een volksvertegenwoordiger in de rechtszaal, van een partij die het kabinet schraagt, is en blijft een unieke gebeurtenis.


De samenleving

Wie een beetje hoofdrekent, kan becijferen dat het proces-Wilders nu al vele miljoenen heeft gekost. In plaats van boeven en dieven te berechten, is al het personeel dat op de Wilders-zaak is gezet dienstbaar geweest aan de vraag wat belangrijker is: het recht op vrije meningsuiting, of het recht om niet gediscrimineerd te worden.


Behalve de benadeelde partijen lijken er verder niet veel Nederlanders meer te zijn die zich daar erg druk over maken. Wilders moet als politicus ver kunnen gaan in wat hij wil zeggen en als je het er niet mee eens bent, haal je je schouders op en stem je niet op hem.


Die houding roept dan veeleer de vraag op: wie maakt een einde aan dit proces? Dat kan niemand. De beschikking van het hof moet worden uitgevoerd. Sackers: 'Het klinkt morbide, maar alleen de dood van de verdachte kan dit proces stoppen.'


Wilders twittert onbekommerd over Israël

Luttele dagen voor de regeringsverklaring van het kabinet-Rutte heeft PVV-leider Geert Wilders zijn positie als gedoogpartner gemarkeerd met getwitter over de nederzettingenpolitiek van Israël.


'Hoe meer Joodse nederzettingen hoe beter', schreef Wilders. In een toelichting zei hij later dat het hem 'helemaal niks interesseert', dat zijn standpunt strijdig is met het Nederlandse buitenlands beleid.


Als de PVV-mening het kabinet of de nieuwe minister van Buitenlandse Zaken, Uri Rosenthal, niet bevalt, 'dan hebben ze pech'.


Aanleiding voor zijn opmerkingen over de internationaal omstreden nederzettingenpolitiek was een rapportage van Richard Falk, speciale rapporteur van de Mensenrechtenraad van de Verenigde Naties. Hij waarschuwde er zaterdag voor dat de stichting van een onafhankelijke Palestijnse staat 'steeds problematischer' wordt, omdat Israël blijft bouwen in de meer dan honderd nederzettingen op de bezette Palestijnse Westoever. De VS, de EU en ook Nederland zien het oprichten van een onafhankelijk Palestina naast Israël als het meest plausibele scenario voor vrede. Ook in het regeerakkoord hangt het kabinet-Rutte deze tweestatenoplossing aan.


Wilders twitterde: 'Jordanië is de enige Palestijnse staat die er ooit zal komen. Judea en Samaria zijn deel van Israël dus hoe meer joodse nederzettingen daar hoe beter.' Hij bediende zich daarbij van Israëlische terminologie: de bijbelse benaming Judea en Samaria, terwijl in de diplomatie over de Westelijke Jordaanoever wordt gesproken. Het gaat om grondgebied dat Israël tijdens de Zesdaagse Oorlog van 1967 veroverde op Jordanië.


Met zijn uitlatingen sluit Wilders aan op de meest rechtse vleugel van de Israëlische politiek. Uit opinieonderzoek blijkt al jaren dat een meerderheid van de Israëlische bevolking voor een tweestatenoplossing is. Het debat over de invulling daarvan - hoe lopen de grenzen precies, welke nederzettingen mogen blijven - zit in Israël desalniettemin muurvast.


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden