De wrange vruchten van het fortuynisme

Ik was nog maar net de tram ingestapt of vóór mij ontspon zich een merkwaardig tafereel. Daar zat een wat oudere vrouw, een moslima, vermoed ik, want ze had een hoofddoek op....

Wat er aan de hand was, was glashelder. De vrouw had geen kaartje. Ze had ook niet genoeg geld bij zich om de boete te betalen. De beide controleurs wisten niet zo goed raad met de situatie. De zaak werd er niet eenvoudiger op doordat de vrouw het Nederlands niet machtig was. Ze moesten nu namelijk naar haar identiteitsbewijs vragen, maar die boodschap kwam niet over.

Een van de twee lange, blonde mannen bedacht een oplossing. Hij gaf de nerveus geworden vrouw een kaartje en beduidde dat ze daar haar naam en adres op moest schrijven. Dat lukte. Maar de andere controleur vond kennelijk dat de kous hiermee niet af was. Iedereen kan immers zo maar van alles op een kaartje schrijven, zal hij gedacht hebben.

Misschien dat je de dingen vroeger zo kon regelen, het is tenslotte niet echt leuk om een angstig oud vrouwtje te pesten. En, bovendien, die lichten de zaak meestal niet op. Maar tegenwoordig moet je streng zijn, de regels handhaven, niet gedogen. Als iemand de boete niet kan betalen, moet hij of zij zich legitimeren en als je dat niet kan, moet je mee naar het politiebureau.

Controleur nummer twee haalde er een derde collega bij, die elders in de tram zijn plicht stond te doen. Met de energie van iemand die zich nog fris in een gecompliceerde situatie stort, kwam nummer drie aangebeend. 'Uw paspoort!', sprak hij met stemverheffing tot de vrouw, die nu echt in paniek begon te raken. 'Of heeft u een rijbewijs?' En hij wees naar de tas, die de vrouw met zenuwachtig bewegende vingers omstrengeld hield. Ze reageerde niet. Er volgde onderling overleg. Nummer drie stelde voor de tas van de vrouw te doorzoeken en wilde tot actie overgaan.

Het was stil geworden in de toch al vrij rustige tram. Iedereen voelde aankomen hoe het verder zou gaan. De drie mannen zouden de tas doorzoeken en als ze geen paspoort vonden de vrouw, totaal overstuur doordat ze niet wist wat haar overkwam, met zich meenemen. Een triest staaltje van non-communicatie en machtsvertoon.

Op dat ogenblik stond er iemand anders op, een vrouw van een jaar of dertig, en zei rustig tegen de controleurs: 'ik betaal mevrouw haar boete wel'.

Controleur nummer twee keek de nieuwkoomster aan alsof ze niet goed snik was en zei tamelijk honend: 'u bedoelt dat u negenentwintig euro wilt betalen?' Dat bleek het geval en controleur één, die genoegen had willen nemen met de met de hand geschreven naam, greep zijn kans. 'Da's toch prima!', zei hij tegen de andere twee, 'dat is een veel betere oplossing.' De collega's zagen, na een kort moment van overpeinzing, ook geen bezwaar. Ze leken bij nader inzien best opgelucht. Toen de redster in nood had betaald en de zwartrijdster, nog steeds in alle staten van paniek de tram uit vluchtte, gingen ze haar achterna. Met het bonnetje. Want dan kon ze alsnog met de tram mee.

Een op zichzelf onbetekenend incident was het. Maar het lijkt ook een metafoor voor wat zich in Nederland in een jaar tijd heeft afgespeeld en nog afspeelt. De opkomst van Fortuyn en van het fortuynisme, dat de wind nog extra in de zeilen kreeg door die ongelukzalige moord. De onvoorstelbare verharding die dat teweeg heeft gebracht. In de politiek, in de samenleving, in het denken van veel mensen, tot diep in het dagelijks leven toe.

'De boel een beetje bij elkaar houden', zoals Job Cohen in Amsterdam probeert, dat is iets waarmee je moet uitkijken! Dat is soft! Streng moeten we durven zijn.

Op dit punt aangekomen verliest de metafoor van het tram-incident helaas zijn kracht. Want ik ben bang dat ik het happy end nog niet helemaal zie. Natuurlijk is de wederopstanding van de PvdA een soort wonder en als ik mag kiezen tussen Zalm, Balkenende en Cohen als toekomstig premier, zou me dat weinig moeite kosten. Maar het is ook duidelijk dat de PvdA een prijs heeft betaald voor haar hernieuwde populariteit.

Ik weet niet of ik het treurig moet noemen of tragikomisch dat Wouter Bos Cohen tegen diens critici in bescherming neemt door erop te wijzen dat hij ook de man is van de harde, nieuwe Vreemdelingenwet. En dat er in Amsterdam gelukkig ook preventief wordt gefouilleerd en wordt opgetreden tegen illegalen. Heus mensen, heus kleinburgers van Nederland, wees gerust, Cohen is echt niet soft on immigration.

Die drie controleurs waren uiteindelijk blij dat ze niet flink hoefden te zijn. Zover is het gros van de Nederlandse kiezers nog niet. En zolang de linkse politici -met Femke Halsema en Thom de Graaf als uitzonderingen - blijven buigen voor de volkse vooroordelen, zullen die zeker in de mode blijven. En zitten wij met de wrange vruchten van het fortuynisme.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.