Column

De wrakstukken uit de Brexit vloedgolf

Hoe zei Margaret Thatcher het ook alweer tijdens haar vermaarde Europa-rede in Brugge in 1988? 'Groot-Brittannië droomt niet van een knus, geïsoleerd bestaan aan de rand van de Europese Gemeenschap. Ons lot bevindt zich in Europa.' Waaraan ze onmiddellijk toevoegde: 'Maar het kan niet zo zijn dat we de bemoeienis van de staat in Groot-Brittannië met succes hebben teruggedrongen om vervolgens toe te zien hoe op Europees niveau een superstaat verrijst die vanuit Brussel nieuwe directieven uitvaardigt.'

Margaret Thatcher (R) met Ronald Reagan en koninging Elizabeth (L) Beeld anp

Stel je voor, schreef Wall Street Journal-columnist Bret Stephens deze week, dat Thatcher kort daarop een telefoontje van Ronald Reagan, toen nog residerend in het Witte Huis, had gekregen met de prangende boodschap: Maggie, die superstaat komt er wél, je kunt de Duitse en Franse neigingen in die richting niet bedwingen, Europa raakt onherroepelijk verstrikt in zijn federalistische aspiraties en zijn regelzucht, zal economisch achteropraken en militair geen vuist kunnen maken. Stel, aldus nog steeds Stephens, dat Reagan vervolgens had voorgesteld: laten we een Engelstalige vrijhandelszone creëren, met Canada, Australië, Nieuw-Zeeland en Ierland. Geen zwaar opgetuigde bureaucratie, geen harmonisering van wetgeving, geen gezamenlijk parlement, geen Hoge Commissaris voor buitenlands beleid, alleen vrij verkeer van goederen en personen. Dan hadden de Britten pas echt een goede reden gehad om Brussel (waar toen de EG zetelde, de Unie moest nog geboren worden) vaarwel te zeggen en zich te richten op een alliantie die met een (huidige) bevolking van 450 miljoen mensen de potentie had om het grootste en meest dynamische handelsblok ter wereld te worden.

Maar dat telefoontje heeft nooit plaatsgevonden en de geschiedenis heeft die afslag niet genomen. De Verenigde Staten hebben nu een handelsakkoord met Canada en Mexico. Australië richt zich economisch sterk op Azië. De geest van vrijhandel heeft her en der sterke protectionistische tegenkrachten opgeroepen. Vertrek uit de EU betekent dat Groot-Brittannië op zichzelf wordt teruggeworpen.

Niettemin - of misschien wel juist daarom - heeft een kleine meerderheid van de Britse kiezers daarvoor gekozen. Er schuilt ontegenzeggelijk iets moois en typisch Brits in die koppige wil om het nationale lot geheel in eigen hand te nemen. Maar tegelijk is de keuze voor Out eigenlijk ook on-Brits, want nostalgisch en niet-pragmatisch - Sir Humphrey in Yes Minister zou het ernstig hebben ontraden.

Deze uitslag heeft ook iets weg van een vloedgolf die zich langzaam heeft ontwikkeld op zee. Je weet in theorie dat zo'n golf ontwrichtende gevolgen kan hebben. Maar het blijkt toch nog veel heftiger als hij daadwerkelijk met donderend geweld over de dijken slaat en je er middenin zit.

Voorlopig zie ik vooral verliezers en wrakstukken. Premier David Cameron, die heeft gegokt en verloren. Het Britse pond dat een forse klap moet incasseren. De Conservatieve partij die tot op het bot is verdeeld - wat ze natuurlijk ook zou zijn geweest bij een nipte zege van Remain, maar dan had ze niet meteen te stellen gekregen met een machtswisseling. Oppositiepartij Labour, die evenzeer te kampen heeft met een interne breuklijn en waarvan de aanvoerder pijnlijk onzichtbaar was in de campagne. De Britse eenheid, die allicht opnieuw op de proef zal worden gesteld door de overwegend pro-Europese Schotten. President Barack Obama, wiens interventie ten gunste van het Blijf-kamp geen effect heeft gesorteerd - wat ook een beetje afstraalt op de vrouw die hem wil opvolgen. En natuurlijk de EU, die met het vertrek van een belangrijke mogendheid en grote economie verder aan kracht inboet.

Europa moet nu boven alles het vertrouwen van de burgers herwinnen, zei de Franse minister van Buitenlandse Zaken Jean-Marc Ayrault in een eerste reactie. Laten we hopen dat deze houding prevaleert en dat niet opnieuw méér integratie het devies wordt om de crisis het hoofd te bieden.

We beleven een defining moment, een kantelmoment in de Europese geschiedenis. Dat vereist niet alleen een serieuze hervormingsslag in Brussel, maar ook nieuw leiderschap met wervende kracht. Jean-Claude Juncker is het prototype van de zelfgenoegzame eurocraat van wie geen inspiratie uitgaat. Het vertrek van de Britten is in hoge mate ook zijn echec. Hij zou het voorbeeld van Cameron moeten volgen. Of anders is dit een uitgelezen kans voor het Europees Parlement om nu eens echt een daad te stellen. Stuur die man naar huis.

Paul Brill is buitenlandcommentator van de Volkskrant. Reageren? p.brill@volkskrant.nl

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden