De wraak van de sneue nationalist

Je ergens thuis voelen is een essentiële menselijke behoefte, maar helaas ook een potentiële splijtzwam, stelt socioloog Jan-Willem Duyvendak.

Het verlangen naar de gulden neemt weer toe. De ouderwetse gulden is een symbool van een geïdealiseerd verleden, toen Nederland nog Nederland was, zonder immigranten, zonder bemoeienis van die bureaucratische moloch uit Brussel. Een land waar een mens zich thuis kon voelen. Ons eigen land.

De Nederlandse samenleving is doortrokken van nostalgie. Tot voor kort hadden sociologen weinig geduld met zulke opvattingen. De meeste sociologen waren cheerleaders van de moderniteit die ons bevrijdde uit de kluisters van de traditie. Een modern mens was een kosmopoliet, die zijn vleugels uitsloeg en zich overal thuis voelde. Nationalisten werden afgeschilderd als sneue 'moderniseringsverliezers' die angstig probeerden het onvermijdelijke tegen te houden. In deze lijn paste ook het pamflet Het bange Nederland waaraan de socioloog Jan-Willem Duyvendak in 2008 meeschreef.

In zijn nieuwe boek The Politics of Home - Belonging and Nostalgia in Western Europe and the United States neemt Duyvendak het nostalgisch nationalisme wél serieus. Daar is ook alle reden toe. De 'sneue verliezers' hebben teruggeslagen en jagen de kosmopolieten de stuipen op het lijf. Overal in Europa winnen populisten en schuiven gevestigde partijen in nationalistische richting op.

'Je thuis voelen' is een existentiële behoefte, schrijft Duyvendak in een dun, maar interessant boek over een van de centrale problemen van onze tijd. Helaas is het ook een behoefte die discrimineert. Niemand voelt zich overal en met iedereen thuis. 'De kosmopolitische droom negeert de sociologische werkelijkheid dat je thuis voelen een emotie is die noodzakelijkerwijze onderscheid maakt tussen de mensen bij wie we ons wél en niet thuis voelen', aldus Duyvendak.

Die onaangename waarheid maakt 'je thuis voelen' tot een potentiële splijtzwam. 'Thuis' dreigt een zero-sum game te worden, schrijft hij. Wij voelen ons pas thuis als de anderen buiten de deur blijven. Dat is echter geen reële optie. Sinds de jaren zestig is de demografische samenstelling van Europa veranderd. Relatief homogene samenlevingen kregen te maken met de immigratie van goedkope arbeidskrachten.

Dat roept nostalgie op, aldus Duyvendak. 'Het verleden wordt geportretteerd als een gesloten en conflictvrij geheel, gedragen door burgers die dezelfde normen en waarden deelden en tradities deelden', schrijft hij. Dat is echter een geïdealiseerde versie van het verleden. De werkelijkheid was veel minder harmonieus. Tijdens de verzuiling leefden de verschillende bevolkingsgroepen langs elkaar heen - al deelden zij wel een sterk besef van Nederlanderschap. In de jaren zestig en zeventig stonden links en rechts fel tegenover elkaar. Sindsdien is de eenstemmigheid juist toegenomen. Nederland bereikte een progressieve consensus, vooral over morele zaken als abortus, euthanasie, vrouwen- en homorechten.

Juist die consensus maakt de integratie van moslims relatief moeilijk. In de Verenigde Staten, maar ook in veel Europese landen, worden conservatieve ideeën over vrouwen en homo's gedeeld door een groot deel van de autochtone bevolking. Duyvendak keert zich tegen auteurs als Paul Scheffer die stelde dat Nederland in onzekerheid over zijn identiteit verkeerde. Nederland heeft juist een sterke identiteit: een verlicht, modern land dat bedreigd wordt door 'achterlijke' nieuwkomers.

Politici proberen gevoelens van nostalgie en vervreemding te bestrijden door nog sterker te hameren op nationale identiteit. Populisten claimen de natiestaat als het eigendom van de autochtone meerderheid, aldus Duyvendak. De minderheid moet zich geheel aanpassen of verdwijnen. Dat betekent in feite het einde van de democratische politiek, stelt hij. Een democratie is geen kwestie van 'meeste stemmen gelden'. Zij moet ook ruimte laten aan minderheden met afwijkende opvattingen, mits zij zich aan de wet en de democratische spelregels houden.

Maar ook andere partijen worstelen met de bestrijding van de nostalgie, de PvdA voorop. De voormalige fractieleider Mariëtte Hamer toonde begrip voor de 'pijn van de plattelander die nog nooit een buitenlander in zijn stad heeft gezien maar oprecht voelt dat Nederland niet meer is wat het geweest is'. In een integratienota stelden de sociaal-democraten: 'Ook in plaatsen in ons land waar op het oog niets veranderd is, ervaren mensen gevoelens van ongemak. Hun land verandert en zij voelen zich vervreemd.'

Hoewel deze observaties correct zijn, slaan de sociaal-democraten hiermee een doodlopende straat in. Allochtonen kunnen zich niet onzichtbaar maken, zodat autochtonen zich weer thuis voelen. Als we ons alleen thuis voelen bij mensen met wie we een zelfde geschiedenis delen, wordt 'thuis' een concept dat andere mensen uitsluit, aldus Duyvendak.

Daarom is het probleem van de 'thuisloosheid' ook zo moeilijk oplosbaar. Autochtonen voelen zich niet meer thuis door de aanwezigheid van andere bevolkingsgroepen, maar die anderen gaan niet weg. Duyvendak heeft hier ook geen snel antwoord op. Gedwongen assimilatie is geen optie: praktisch onmogelijk en principieel onverenigbaar met de liberale democratie.

Het multiculturalisme biedt evenmin een oplossing: als iedereen zich thuis voelt in eigen kring, voelen we ons niet meer thuis bij elkaar. Uiteindelijk kiest Duyvendak voor een light-variant van 'je thuis voelen', waarin een burger geworteld is in zijn eigen samenleving maar zich toch openstelt voor anderen. Hoe zo'n licht thuisgevoel precies zou moeten functioneren wordt in The Politics of Home slechts summier uitgewerkt.

Toch ligt hier een begin van een oplossing. Van allochtone Nederlanders mag worden verwacht dat zij een zekere loyaliteit aan hun land van aankomst betonen. Van autochtone Nederlanders dat zij zich enigszins ontspannen. Niet elke moskee is een bedreiging van de Nederlandse identiteit. Die is te sterk om bedreigd te worden door veelal zwakke groepen van nieuwkomers.

Het is wel jammer dat Duyvendak zo weinig aandacht besteedt aan de concrete oorzaken van het hedendaags onbehagen, zoals de sterke oververtegenwoordiging van jonge allochtonen in de criminaliteit. Het gevoel niet meer thuis te zijn in eigen land, wordt niet alleen veroorzaakt door diffuse gevoelens van vervreemding, maar ook door heel concrete schokkende gebeurtenissen.

Als de samenleving erin zou slagen de criminaliteit onder allochtone jongens terug te dringen, en hun positie in het onderwijs en op de arbeidsmarkt te verbeteren, zou de angel uit het multiculturele conflict zijn gehaald. The Politics of Home is een tot nadenken stemmend boek. Maar iets meer straat zou welkom zijn geweest.

Jan Willem Duyvendak: The Politics of Home - Belonging and Nostalgia in Western Europe and the United States.

Palgrave; 168 pagina's; € 26,99.

ISBN 978 0 230 29399 1.

undefined

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden