Voorverkiezingen VS

De woede klinkt door in de zwarte stem

Het zuiden is aan zet bij de Amerikaanse voorverkiezingen. South Carolina stemt vandaag, Tennessee, Georgia, Alabama en Arkansas dinsdag. Maar het vertrouwen bij zwarte kiezers is weg na al het racistische geweld van de laatste tijd. 'We Shall Overcome, ik zing het niet meer.'

De uitvaart van Ethel Lance (70), een van de slachtoffers van de schietpartij in de Emanuel African Methodist Episcopal Church in Charleston, juni 2015. Beeld Getty Images

De witte macht zit overal, volgens de zwarte machtelozen van Amerika. Wie over straat loopt in Charleston, de stad in South Carolina waar afgelopen zomer negen zwarte kerkgangers door een witte dader werden doodgeschoten en anderhalve eeuw geleden de Amerikaanse burgeroorlog begon, krijgt de verhalen te horen die dat moeten bewijzen - van persoonlijke tragedies tot complete complottheorieën. Met twee verschillende uitkomsten: apathie of opstand.

'We draaien al generaties in een cirkel en we komen er nooit meer uit', zegt James LeGrand, een veertiger die een paar blokken weg woont van de plek waar de blanke racist Dylann Roof in juni vorig jaar zijn pistool leegschoot. Het is een wijk met rottende houten huizen en winkelwagentjes op straat, waar de mannen hangen of slenteren of rondslingeren op oude fietsen. Hey man, roepen ze, en dan ruik je de rum als ze om geld vragen - trots is een luxe voor deze gelegenheidsbedelaars. LeGrand: 'Kijk naar ze... kijk hoe ze op en neer lopen. Niemand hier gaat nog ergens heen.'

Tekst gaat verder onder de video

Dylann Roof. Beeld anp

Burgeroorlog

'We zijn op weg naar een burgeroorlog', zegt daarentegen Nyah (27), een studente verpleegkunde, met neuspiercing en in camouflagejack, een paar blokken verder, in het koloniale centrum van de stad, waar toeristen de oude slavenmarkt bekijken en waar nog steeds een museum gevestigd is dat de oude zuidelijke Confederatie viert. Ze vertrouwt niets en niemand. 'Het onderwijs houdt ons dom. Medicijnen maken ons ziek. Van onze jongens maken ze meisjes. De witte klasse doet alles om ons klein te houden. Ik wil de Black Panthers terug.'

De overeenkomst tussen James en Nyah: ze stemmen op niemand. Van de politiek verwachten ze niets.

Als South Carolina vandaag naar de stembus gaat om een Democratische presidentskandidaat te kiezen, zijn veel ogen gericht op de zwarte bevolking. Na stemmingen in het midden, noordoosten en westen van het land is nu het zuiden aan de beurt, met een veel groter aandeel Afro-Amerikanen. South Carolina zal een indicatie zijn van wat er komende dinsdag op Super Tuesday gebeurt, als ook Tennessee, Georgia, Alabama en Arkansas gaan stemmen.

Die zwarten zijn voor mij, dacht Hillary Clinton lange tijd. De bevolkingssamenstelling van het zuiden vormde volgens haar een 'firewall', een barrière tegen het heilige vuur van Bernie Sanders en zijn revolutie. De oude professorfiguur mag het dan wel goed doen bij witte studenten, maar niet bij de zwarte onderklasse uit het zuiden, was Clintons inschatting.

Voor een deel klopt dat. Maar er trekt woede door de Amerikaanse samenleving die niet voorbehouden is aan de blanke Trump-stemmers uit de arbeidersklasse. Ook de zwarten zijn boos. En die woede kan alle kanten op gaan.

Alicia Garza (34) Stemt: niet op Hillary Clinton Ze zat in een bar in Oakland toen Alicia Garza op televisie het nieuws zag dat George Zimmerman was vrijgesproken. De buurtwacht had de ongewapende zwarte scholier Treyvon Martin (17) doodgeschoten, en kwam er dus mee weg. Beeld getty

Garza schreef een verontwaardigde liefdesverklaring op Facebook: ‘Black people. I love you. I love us. Our lives matter.’ Een vriendin vatte dat samen en zette er een # voor: #BlackLivesMatter was geboren, als gespreksonderwerp op sociale media. Sindsdien is het een slogan en een beweging. Na elke zwarte politiedode gaan demonstranten met deze tekst de straat op; de drie woorden doen het goed op protestborden en spandoeken. Witte tegenstanders hebben erop gereageerd met de mededeling dat ‘alle levens ertoe doen’, wat natuurlijk waar is, maar miskent dat dat voor zwarte levens minder vanzelfsprekend is. Garza is de directeur van de Nationale Vakbond voor Werksters, en had in die rol al ervaring met het organiseren van rechtelozen. Verder geeft ze lezingen en schrijft ze artikelen. Ze heeft zich uitgesproken tegen Hillary Clinton, maar wil niet zeggen dat ze op Bernie Sanders zal stemmen. Dat is voor haar de enige logische keuze: ze dweept met de Black Panthers, en wees deze week nog op hun socialistische agenda. Als voorvechter van vrouwenrechten heeft ze wel een probleem met de militante beweging: vrouwen hadden er geen plek.

Superieur ras

'Ik zing niet meer', zegt Dorothy Scott, de voorzitster van de lokale afdeling van de NAACP, de oude zwarte burgerrechtenbeweging, in haar kantoortje in Charleston. 'Bij de herdenking van de negen doden vorig jaar zongen we onze hymne, We Shall Overcome. Prachtig. Maar ik heb niet meegezongen. Ik ben niet meer in de stemming. Zingen, dat is alles wat we als slaven altijd mochten doen - zingen en naar de kerk gaan. Die tijd is voorbij. Er moet wat gebeuren. Met zingen lossen we de problemen niet op.'

De problemen zijn groter dan Dylann Roof, de man die het vuur opende in de kerk. Volgens Scott was de jongen exponent van een systeem. 'De schuld gaat verder dan zo'n jongen van 21', zegt Scott. 'Eenvijfde van de bevolking van South Carolina vindt de blanken een superieur ras. Dat zijn degenen die de gedachten voeden.'

Amerika zelf is racistisch, is ook de stelling van Ta-Nehisi Coates, de auteur van het vorig jaar verschenen pamflet Between The World And Me. Coates, zoon van een voorman van de Black Panthers, de zwarte verzetsbeweging uit de jaren zestig en zeventig, stelt dat racisten niet handelen als individu, maar daartoe worden aangezet door het systeem. Ook de zwarte doden door politiekogels zijn de agenten niet persoonlijk aan te rekenen, vindt Coates, maar moeten het hele korps worden aangerekend - wat volgens hem wordt bewezen door het feit dat veel van de daders de afgelopen jaren zijn vrijgesproken. 'Het probleem is niet dat politiemannen fascistische varkens zijn, maar dat ons land wordt gerund door de varkens van de meerderheid.'

Ta-Nehisi Coates (40) Stemt: Bernie Sanders Er brak definitief iets in Ta-Nehisi Coates toen zijn oude studievriend Prince Carmen Jones werd doodgeschoten. Een undercoveragent had de verkeerde auto gevolgd en vervolgens zestien kogels op de verkeerde verdachte afgevuurd. Beeld getty

Het boek van Coates verwoordt de zwarte woede op een militante maar bijna poëtische manier. Doordat hij 'het zwarte lijf' centraal stelt, kan hij verschillende misstanden aan elkaar koppelen: er loopt een directe lijn van de 'plundering' van de slavenlichamen naar de gevangenissen vol zwarten, van de verkrachtingen van de 19de eeuw naar een duwtje tegen zijn zoon bij een drukke bioscoop. De Amerikaanse droom, zegt hij, is gebouwd op zwarte lichamen. En het politiegeweld is daarvan een logische exponent.

In North Charleston, een kwartiertje boven Charleston, viel vorig jaar ook zo'n dode door politiekogels. Op een grasveldje achter een pandjeshuis herinnert alleen nog een stuk geel politielint aan dit beruchte incident. Walter Scott werd op de vlucht in de rug geschoten nadat hij was aangehouden omdat zijn remlicht niet werkte. De agent in kwestie schreef in zijn proces-verbaal dat Scott zijn taser (verdovingswapen) had afgepakt en dat hij daarom had geschoten. Maar uit beelden die een toeschouwer maakte bleek dat dat gelogen was. Er stak weer een storm van verontwaardiging op, voor de zoveelste keer in korte tijd.

Dorothy Scott (geen familie) merkte toen ook hoe groot de afstand is tussen de politie (voor 80 procent wit) en de zwarte gemeenschap. 'Ze kwamen hier bij ons langs, om te overleggen hoe ze zich met de gemeenschap konden verzoenen. Ze kwamen met een foto aanzetten waarop een witte politieman een zwarte jongen omhelst. Maar die jongen was 8 jaar. Ik zei: daar mag je onze kinderen niet voor gebruiken. Ga maar op zoek naar zo'n zelfde foto, maar dan met een 18-jarige. Konden ze niet vinden. Ze hadden geen foto van vriendelijke interactie met een jonge zwarte man.'

De moord uit 2000 is het leitmotiv in Coates’ boek Between The World And Me, een furieuze aanklacht tegen ‘de mensen die denken dat ze wit zijn’ - ras is volgens Coates niet per se een kwestie van huidskleur, maar het gevolg van een standenmaatschappij waarin de ene bevolkingsgroep meer rechten heeft dan de anderen. Volgens Coates, in 1975 geboren in het zwarte getto van West-Baltimore, is zelfs het geweld van zwarte bendes tegen andere zwarte bendes en van zwarte mannen tegen hun zwarte kinderen te herleiden tot angst voor de witte onderdrukker; in zijn denkwereld is weinig ruimte voor eigen verantwoordelijkheid. Coates, zoon van een Black Panther die later bibliothecaris werd, heeft die hele bibliotheek gelezen en is daarmee, ondanks een afgebroken studie aan de (zwarte) Howard universiteit in Washington intellectueel de diepstgewortelde zwarte activist van dit moment. Zijn boek werd een bestseller en won afgelopen najaar de National Book Award voor non-fictie. Coates woont in Harlem met zijn vrouw en tienerzoon, voor wie hij het boek schreef.

Black Lives Matter

Dergelijk dodelijk politieoptreden tegen zwarte verdachten was twee jaar geleden aanleiding voor een nieuwe zwarte burgerrechtenbeweging. Black Lives Matter begon als een zinnetje op Facebook, en is inmiddels een beweging met afdelingen in dertig steden.

'Het zijn de filmpjes en de sociale media die de zwarte beweging nieuwe kracht geven', zegt Scott. 'Vroeger waren dit bliepjes op de radar van de media. De politie had altijd een verklaring klaar voor wat er was gebeurd. Nu maakt iemand een filmpje en blijken die verklaringen leugens.'

De publieke verontwaardiging van Black Lives Matter en het boek van Coates hebben een breder besef van onrecht aangewakkerd - ook op plekken in de Amerikaanse samenleving waar de bovenlaag van de zwarte bevolking geen last meer dacht te hebben van discriminatie. Op de universiteit van Missouri waren racistische scheldpartijen vorig jaar aanleiding voor aanhoudende protesten, een hongerstaking en de dreigende staking van het voetbalteam. Uiteindelijk moest het college van bestuur aftreden.

In Hollywood wordt zaterdagavond de Oscar-uitreiking geboycot door zwarten die weer niet zijn genomineerd. En zangeres Beyoncé, een van de best betaalde artiesten van Amerika, maakte van haar optreden tijdens de Superbowl vorige maand een betoging voor zwarte burgerrechten.

En het heeft effect, signaleerde Alicia Garza, de bedenker van Black Lives Matter, in een interview met SF Weekly eerder deze maand. Veertig nieuwe wetten in 26 staten, waardoor politiecamera's worden verplicht en er meer toezicht is op de politiekorpsen. Het zijn resultaten waar zelfs een zwarte president zich niet voor heeft ingezet ('They put the wrong nigger in the White House', zei een zwarte bewoner van Baltimore een paar weken terug). De beweging veranderde 'Black History Month' deze maand in 'Black Futures Month'.

Tekst gaat verder onder de video.

Spike Lee (58) Stemt: Bernie Sanders 'Hoe is het mogelijk dat er voor het tweede achtereenvolgende jaar alle twintig kandidaten voor de Oscar in de acteurscategorie blank zijn?', vroeg Spike Lee zich vorige maand af. 'Kunnen wij niet acteren? Donder toch op!' Beeld epa

Daarmee gaf de New Yorkse regisseur van rassendrama’s het startsein voor een boycot van het feestje van zaterdagavond. Lee is een van de meest geëngageerde filmmakers van Hollywood. In zijn beroemdste film, Do The Right Thing, krijgt een Italiaanse pizzabakker ruzie met zijn zwarte buurtgenoten, wat zo uit de hand loopt dat een van hen door de politie wordt gedood. Dan gooit een zwarte pizzabezorger een vuilnisbak door de etalageruit van de pizzeria, waarna de zaak geplunderd en in brand gestoken wordt - maar waarmee de eigenaar wordt gered. Het juiste ding? De film zou volgens (witte) critici aanzetten tot rellen. In een radiospotje in South Carolina voor mede-Brooklyner Bernie Sanders verwijst Lee expliciet naar zijn film. ‘Ik steun officieel mijn broeder Bernie Sanders. Als Bernie in het Witte Huis komt, zal hij zeker het Juiste Ding doen.’

Hoe de woede politiek wordt vertaald, is nog onduidelijk. Dorothy Scott, een activiste van de oude stempel, blijft loyaal aan Clinton - 'de Clintons hebben zich sinds de jaren negentig ingezet voor zwarte emancipatie'. Maar Coates en veel Black Lives Matter-activisten vinden Hillary medeverantwoordelijk voor de hoge aantallen zwarten in de gevangenis, door de wet die levenslang voorschrijft voor mensen die drie misdrijven hebben begaan. 'De Clintons zijn verantwoordelijk voor de walgelijkste wetten op het gebied van criminaliteit in de geschiedenis van het land' , zei Coates tegen Democracy Now. Hij komt bij Sanders uit.


James LeGrand, op straat in Charleston, gelooft het allemaal wel. 'Ik wil gewoon een baan. Maar die worden allemaal ingepikt door Mexicanen. Is er iemand die daar iets aan doet?'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden