De winst van 1953

Bij de Watersnood, vandaag 60 jaar geleden, kwamen 1.836 mensen om het leven. Zeewater overspoelde 165 duizend hectare land in Zeeland, Brabant en Zuid-Holland. Maar 'De Ramp van 1953' had ook positieve gevolgen: de Deltawerken kregen internationale faam, watermanagement werd een lucratief exportproduct. Zes Nederlandse hoogstandjes op een rij.

Van New Orleans tot Vietnam: overal waar water een bedreiging vormt, zijn Nederlandse advies- en ingenieursbureaus, waterschappen, baggeraars en bouwers actief. Ze nemen de Haringvlietdam, de Zeelandbrug, de Stormvloedkering in de Oosterschelde en de Maeslantkering als visitekaartje mee.


'Het Deltaplan blijft ons grote demonstratieproject', zegt Piet Dircke van ingenieursbureau Arcadis. 'Het gaat om waterbescherming als samenhangend systeem, niet een paar losse maatregelen, op de toekomst gemaakt. Veel deltasteden in de wereld hebben zo'n Nederlandse oplossing nodig: ze maken een sterke groei door, maar zijn door hun ligging kwetsbaar.'


De Nederlandse watersector telt 80 duizend werknemers en zet de toon in de internationale waterbouwmarkt. De Nederlandse 'waterexport' groeide van 4,5 miljard euro in 2001 naar 6,7 miljard in 2011.


'Ofschoon iedereen de Deltawerken wil zien, raken ze als concept gedateerd', zegt Sybe Schaap, voorzitter van het Netherlands Water Partnerschip (NWP), de koepel van de watersector. 'Er is destijds vooral gekozen voor het resoluut tegenhouden van het zeewater. De problemen liggen nu elders: de rivieren komen omhoog.'


Sinds in 1995 de dijken in de Betuwe op doorbreken stonden, krijgen de rivieren waar mogelijk de ruimte. Schaap: 'We hebben veel ingesnoerde rivieren in verstedelijkt gebied waar het water geen kant meer op kan. Dat vraagt om andere oplossingen en leidt tot nieuwe blikvangers, zoals terpen en overstroomgebieden.'


Zo ontstaat een soort tweede Deltaplan: geen grote bouwwerken, maar slimme maatregelen. Opnieuw een typisch Nederlandse benadering, aldus de woordvoerder van Deltacommissaris Wim Kuijken, de nationaal regisseur van de waterveiligheid: 'Wij zijn bezig om een ramp te voorkomen, andere landen komen pas in actie ná een ramp.'


Jakarta, de zinkende stad

Het noordelijk deel van Jakarta zakt weg in de zee: op sommige plaatsen in de Indonesische hoofdstad is de bodem in tien jaar twee meter gedaald. Het grondwater wordt weggepompt, de bodem zakt in. Tegelijk stijgt de zeespiegel door de opwarming van de aarde. Als er niets gebeurt, ligt het presidentieel paleis straks aan zee.


Tal van Nederlanders zijn betrokken bij het ontwerp van een reddingsplan voor de zinkende stad: the Jakarta Coastal Defense Strategy. Voor de kust moet een 'Afsluitdijk' komen; achter die dam ontstaat een 'IJsselmeer'. Enorme pompen moeten het water in dat meer op het juiste peil houden. De haven moet verhuizen. En er zijn oplossingen nodig voor het smerige rioolwater dat de zee in stroomt, anders wordt het Indonesische 'IJsselmeer' zelf een stinkend open riool. Er worden polders drooggemalen die aan projectontwikkelaars worden verkocht, om zo het miljardenproject (deels) te financieren.


Uiteraard hopen de Nederlanders ook een flink deel van de uitvoering te doen. Er valt veel geld te verdienen. Maar dat zij betrokken zijn bij het ontwerp van het masterplan, betekent niet dat zij ook de constructie mogen doen. Het werk is al begonnen en vooral de Nederlandse baggeraars staan te trappelen. Van Oord heeft al een contract van 150 miljoen euro gekregen voor de uitbreiding en verdieping van de containerhaven van Tanjung Priok.


Maar de aanleg van een van de polders is gegund aan Chinezen, die vermoedelijk goedkoper werk leveren. Met een mengeling van leedvermaak en hoop zegt een ingewijde dat die Chinezen 'er een zooitje van maken'. Misschien maken de duurdere Nederlanders bij de aanbesteding van de volgende polders meer kans.


Nederland: ruimte voor de rivier

'In 1953 werd Nederland vanuit de zee aangevallen, in 1995 in de rug, door extreem hoog water in de rivieren. Dat schudde ons wakker', zegt Hans Brouwer van Rijkswaterstaat. In 1993 waren er al zeer hoge waterstanden, in 1995 was sprake van 'een bijna-ramp'. Een kwart miljoen mensen en een miljoen dieren werden uit het rivierengebied geëvacueerd.


Onorthodoxe maatregelen volgden. Het rijksprogramma Ruimte voor de rivier moet vier miljoen Nederlanders droge voeten garanderen. Opzet: niet de dijken verder verhogen, maar rivieren meer ruimte geven. Op 34 plekken langs de Rijn, IJssel, Waal, Nederrijn en Lek moet het water vrijer kunnen stromen.


Soms wordt een nevengeul langs de rivier gegraven, zoals bij Nijmegen. Onlangs begonnen de werkzaamheden, waardoor in de Waal een stadseiland komt. 'Ons Île de la Cité', zegt wethouder Jan van der Meer, verwijzend naar het Parijse eiland in de Seine.


Of een polder wordt bestemd als 'overloopgebied': bij hoogwater mag die onderstromen. In de Overdiepse Polder, langs de Bergsche Maas bij Waalwijk, gaan boeren op nieuwe terpen wonen. Brouwer: 'We zijn in Nederland begonnen op terpen, toen kwamen er dijken en nu wordt soms weer voor terpen gekozen.'


Bij het Gelderse dorp Westervoort verrees de 'eerste regelkraan van Nederland', een simpel kleppensysteem dat de watertoevoer op de splitsing van Rijn en IJssel doseert.


'De Deltawerken waren grote civieltechnische bouwwerken die ons land een solide bescherming bieden', aldus Brouwer. 'Nu beschermen we ons tegen het water door de rivieren meer vrijheid te geven. Weer is er veel internationale belangstelling. Zoals de Deltawerken al decennialang ons exportproduct zijn, zo geldt dat ook steeds meer voor Ruimte voor de rivier.'


Een deltaplan voor New Orleans

De orkaan Katrina richtte in 2005 een ravage aan in New Orleans. De stad kwam grotendeels onder water te staan. Ingenieursbureau Arcadis ontwierp een heus Deltaplan voor de Amerikaanse stad, in vier jaar uitgevoerd. Totale kosten: bijna 12 miljard euro. Voor het advieswerk kreeg Arcadis zo'n 150 miljoen euro.


'Er zijn drie grote stormvloedkeringen gebouwd, en enkele kleinere', zegt Piet Dircke, programmadirecteur water van Arcadis. 'En pompstations, waaronder de grootste ter wereld. Er zijn honderden kilometers dijken en betonnen muren aangelegd. Het is één samenhangend geheel, zoals onze Deltawerken. Zelfs de vorm van de Maeslantkering zie je terug in de stormvloedkeringen van New Orleans.' Het systeem bewees zijn nut toen orkaan Isaac in augustus 2012 langsraasde.


In New York richtte Sandy wel grote schade aan. In 2009 had Arcadis al tekeningen en animaties gemaakt van een enorme stormvloedkering in de Hudson. Dircke: 'Een prachtig iconisch beeld, maar New York was er nog niet aan toe. Dat hebben we niet nodig, zeiden ze. Maar in 2012 ben ik plat gebeld door Amerikaanse media met de prangende vraag: waarom is-ie er nog niet?'


Arcadis denkt mee met New York. Dircke: 'New York ligt niet onder de zeespiegel, het is geen polder. Je moet er geen hoge muren omheen zetten. Als die golf komt, gaat ze er vanzelf ook weer uit. Je kunt er ook voor zorgen dat vitale voorzieningen, zoals telecom, elektriciteit en metro, worden beschermd tegen het hoge water.'


Colombia: ruimte voor El Rio

In 2010 en 2011 leidde La Niña tot hevige regenval en overstromingen in Australië, Europa en Zuid-Amerika. Ook Colombia werd zwaar getroffen. Rivieren traden buiten hun oevers, dammen begaven het. De Colombiaanse president riep Nederlandse expertise in.


Inmiddels houdt het Holland Water House in hoofdstad Bogotá supervisie over zeven pilotprojecten, zegt de Nederlands-Colombiaanse directeur Fortunado Carvajal. 'Ze zijn geïnspireerd door de Nederlandse Ruimte voor de rivier-aanpak. Nederland heeft de beste ervaringen en expertise.'


Ingenieursbureau Royal HaskningDHV rondde onlangs een studie af voor de rivier Cauca die door de stad Cali stroomt (ruim 2 miljoen inwoners). 'De dijk uit de jaren vijftig heeft het in 2010-2011 net gehouden, maar het water stond tot aan de rand', zegt teamleider Hans Leenen. 'We hebben een veiligheidsstudie gemaakt voor beter beheer en onderhoud, en voor een betere ruimtelijke ordening.'


Sommige stukken van de dijk bleken te zijn afgegraven, elders waren pijpleidingen door het dijklichaam aangelegd. 'In Nederland staat er meteen iemand achter je als een paal in een dijk wil steken. In Colombia is geen enkel toezicht geweest. Ook daar adviseren we over.'


De kansen voor het bedrijfsleven zijn groot, aldus Leenen. 'Colombia wordt vooral geassocieerd met de FARC-rebellen, maar het is geen ontwikkelingsland. Het is booming, en er zijn veel problemen op het gebied van waterbeheer. Het land heeft zelf ook geld om te investeren.'


Geen megadam voor Vietnam

Als het aan de Vietnamezen had gelegen, wordt er een grote dam gebouwd bij Ho Chi Minhstad, met ruim 8,5 miljoen inwoners de grootste stad van Vietnam. Nederlandse ingenieurs raadden dat af.


'Als we niet opletten, exporteren we niet alleen de Deltawerken, maar óók wat we destijds fout hebben gedaan', zegt Alex Hekman, programmamanager Deltatechnologie van Advies- en ingenieursbureau Grontmij. 'In Vietnam zeiden ze: sluit de rivier maar af met een grote dam. Maar dat leidt tot nieuwe problemen.'


Net als in de Betuwe kan het rivierwater in Ho Chi Minhstad beter de ruimte krijgen. 'De rivieren nemen slib mee, dat verhoogt het land. Beperkte overstromingen maken het land vruchtbaar en irrigeren de rijstvelden. Je moet bovendien de vismigratie niet blokkeren.'


Grontmij leidt een consortium van zes Nederlandse bedrijven, dat plannen maakt voor Ho Chi Minhstad. Daarnaast richt een consortium onder leiding van Royal HaskoningDHV zich op de Mekong Delta.


Hekman: 'Ho Chi Minhstad ligt in een delta met slappe bodem. Dat vereist een grote herindeling. Waterkeren waar het moet, in de bestaande stad, met dammen en dijken. De stad zou niet moeten uitbreiden richting zee, maar naar het hogergelegen noorden.'


Het advies is dit voorjaar klaar en brengt 750 duizend euro op. Het aanleggen van ringdijken en andere voorzieningen gaat Vietnam honderden miljoenen euro's kosten. Daar zal het Nederlandse bedrijfsleven slechts beperkt van profiteren, verwacht Hekman: 'Wij zijn redelijk duur. Voor kennis en consultancy is dat oké, maar voor uitvoering is een land als China meer in trek.'


Egypte: water zonder zand in de Nijl

Sinds in 1964 de Aswandam in Egypte in gebruik werd genomen, is er geen korrel zand meer via de Nijl bij de kust aangekomen. Een halve eeuw later veroorzaakt dat steeds meer problemen. Een stormvloed in 2010 leidde tot onrust, omdat de internationale kustweg bijna onder water kwam te staan.


'Egypte heeft twee stukken woestijnkust en een deltakust bij de monding van de Nijl', zegt geoloog Bert van der Valk van kennisinstituut Deltares. 'Een zachte kust zoals ook in Nederland is per definitie onderhevig aan erosie door golven. Als dat niet wordt gecompenseerd door materiaal uit de rivier, dan gaat de kust achteruit.'


In Nederland wordt al jarenlang de kustlijn met miljoenen kubieke meters zand opgespoten, in Egypte nog niet. En er is nog veel meer werk te doen. 'Dat moeten geen losse projecten worden, maar een integraal project', zegt Van der Valk. 'Veel Egyptenaren denken dat je de hele kust in beton moet gieten, maar dat is een ouderwetse oplossing. Ze kijken heel nadrukkelijk naar Nederland.'


Egypte kon tientallen jaren rekenen op Nederlandse ontwikkelingshulp, ook op het terrein van water. Maar die relatie is gestopt. Van der Valk: 'Niemand in Egypte begrijpt waarom ze die trouwe donor zijn kwijtgeraakt. Er zijn verwachtingen gewekt en beloften gebroken. Dat moeten politici maar eens gaan uitleggen daar.'


Want op termijn valt er in Egypte veel geld te verdienen voor Nederlandse ingenieursbureaus en baggeraars. Al zal eerst de politieke situatie tot rust moeten komen. Van der Valk: 'Voordat investeerders en donoren zoals de EU geld willen uitlenen voor een integraal kust- en rivierenplan, zal er letterlijk nog veel water door de Nijl stromen.'


De nationale herdenking van de Watersnoodramp begint vandaag om 9.30 uur bij het Watersnoodmuseum in Ouwerkerk op Schouwen- Duiveland. In het Volkskrant Magazine staat zaterdag een ooggetuigenverslag uit Oude- en Nieuwe-Tonge, waar 390 doden vielen.


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden