De willekeur van Vrouwe Fortuna

In De Nieuwe Gids van l930 was te lezen hoe de oude Grieken en Romeinen dobbelden. Twee zijden van kleine dierlijke knoken waren bolrond, zodat zij op een van de vier andere kanten bleven liggen....

Zodra bij bordspelen dobbelstenen worden gebruikt, is de geluksfactor een stuk hoger. Het wordt nog erger als er uitsluitend met dobbelstenen wordt gespeeld. Er zijn ettelijke dobbelspelletjes voor aan de bar die de diepte van een bierplas hebben en razendsnel gespeeld moeten worden om nog enigszins te boeien.

Zoals Kassie-zes, dat minder met begrafenisondernemen te maken heeft dan met drie dobbelstenen, die bij voorkeur op één, vier en zes dienen uit te komen. Wie in plaats van de zes lager gooit, heeft een lager Kassie. Maar wie de een en de vier niet gooit, heeft niets. Er mag maximaal driemaal gegooid worden en alleen de vier mag bewaard worden. De tegenspeler mag niet vaker gooien dan de eerste speler.

Een aantal van zulke spellen staan in het boekje Dobbel- en Pokerspelen van Simon Pel. Het bekende Yahtzee krijgt hier na een minieme aanpassing de naam Jassi. Het gaat om spellen waarin met vijf dobbelstenen maximaal drie keer gegooid kan worden. Elk resultaat wordt op de handigste plaats in een kolom opgeschreven en telt dan als winst. Maar al gauw zijn de worpen niet meer te plaatsen en dan moet een vak afgestreept worden: een kruis. Het Franse barspelletje Yam is ook bijna hetzelfde als Yahtzee, zij het dat daarin prettig genoeg ook een 'min' en een 'plus' voorkomen. Dat zijn veilige plekken voor minder geslaagde worpen, omdat slechts voorgeschreven is dat de min lager zij dan de plus. In Puerto Rico, waar blijkens de West Side Story alle kamers gezellig vol zijn, is het spel geliefd onder de naam Generale.

Beter dan Yahtzee is de bij Pel genoemde variant Telefoontje Gooien, ook met vijf stenen. Hier telt de bovenste helft (enen tot en met zessen gooien) van de kolom helemaal niet mee als het totaal van 63 niet wordt gehaald, een zeperd die veel droeve decibellen zal genereren. Het onderste deel kent wat meer pokervarianten: one pair, two pair, three of a kind, full house, carré en poker, waarvan steeds de puntenaantallen worden opgeteld. Kleine Straat krijgt 15 en Grote 20. Verder is er alleen 'chance' ofwel 'rommelpot', waarin zo maar de stenen opgeteld mogen worden.

Het is allemaal kleinschalig en meestal frustrerend gefrutsel in één kolommetje voor wie, zoals ik, dit dobbelspel in majesteitelijke vorm heeft geleerd. En wel met drie lange kolommen en ZES dobbelstenen: Jems. Dat leent zich goed voor een jarenlange match tegen een vaste partner. Een matchpunt voor een overwinning, een extra voor een score van meer dan duizend en nog een voor elke 50 daarboven; 1200 heb ik nog nooit meegemaakt. Een hemelsplijtende tragiek kan dan ontstaan wanneer een prachtig spel door de laatste vier, vijf tinnefworpen naar de vaantjes gaat.

Er mag, als bij Yahtzee, drie keer per beurt gegooid worden en naar believen 'bewaard'. De bedoeling van de drie kolommen is dat de eerste van boven naar beneden, de laatste van beneden naar boven en de middelste naar believen kan worden ingevuld. Zeer veel keus en dus - voor een dobbelspel - veel strategie. Als de bovenste zes vakken per kolom opgeteld 70 punten scoren, geldt een bonus van 50. Zonder alle drie bonussen wordt een score boven de duizend een witte raaf. Wie in een kolom met vier enen begint, kan aan het eind met vier zessen volstaan en voor de rest de geijkte drietallen.

Dan zijn er vier pokervormen: drie plus twee voor 20 punten, drie maal twee voor 25, vier plus twee voor 30 en het moeilijke drie plus drie voor 35. Wie dat laatste gooit, kan zulks beter direct in de middelste kolom invullen. De premies voor deze pokervarianten gelden ongeacht het aantal ogen. Wat een stuk beschaafder is dan het optellen van ogen in de cultuur van de Yahtzeeërs.

Kleine straat doet 30 en Grote 40. Dan komen de 'plus' en de 'min', als bij Yam. Een 'min' beneden de 24 is alleen in nood aan te raden. 'Jems' betekent vijf gelijke, en wordt beloond met 40 punten. Het schaarse poker (zes dezelfde) is goed voor 50 punten en mag de tweede keer ook ernaast in de eerste kolom worden ingevuld. In de derde kolom is het meestal al bij een van de eerste beurten weggekruist.

Het spel zit vol verrassingen en kan zelfs na een beroerde start nog fraai worden. Het is nuttig eigen 'kruizen' en die van de ander te tellen. Het slot kan spannend worden en hangt dan meestal af van het al of niet behalen van de bonus van 50, boven in de derde kolom.

Wie dobbelt, levert zich uit aan de willekeur van Vrouwe Fortuna, aan de giechelende goden van de Olympus, de schikgodinnen en ander metafysisch tuig. Het kan gebeuren dat je tien, twintig spellen lang alleen maar rommel, troep, rotzooi en incoherente onzin gooit. Vaak nog met wreedaardige humor. Je hebt aan het slot alleen nog twee enen nodig voor de bonus van 50, en voilà, daar liggen vijf zessen, waar je eerder in het spel naar zou snakken.

Ook langdurig ongeluk gaat ooit over. Wie er niet tegen kan, dient ook de laatste dobbelsteen aan het gescheiden afval toe te vertrouwen. Er zijn genoeg spellen zonder.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden