De wet-Bibob, vloek en zegen tegelijk

De wet-Bibob wordt steeds vaker gebruikt om dubieuze ondernemers een vergunning te weigeren. De afgelopen vijf jaar gebeurde het ruim vijfhonderd keer dat een eigenaar van een café, bordeel of coffeeshop te horen kreeg dat hij ander werk moet zoeken vanwege crimineel gedrag of ‘louche’ contacten....

Nu ambtenaren hun schroom hebben overwonnen om de wet te gebruiken, zwelt de kritiek aan. Juristen wijzen erop dat ondernemers een levenslang ‘beroepsverbod’ kunnen krijgen op grond van vermoedens waartegen ze zich nauwelijks kunnen verdedigen. Rechters verwaarlozen volgens critici hun controlerende taak.

Wat er mis kan gaan, blijkt uit de zaak van de Groningse Serviër Mario Music (52). De bordeeleigenaar verweerde zich met succes tegen de overheid die zijn exploitatievergunning wilde intrekken. Over een maand eist hij bij de rechter 180.000 euro schadevergoeding van de gemeente en de staat.

Music ontvangt ons in een bruin café in de Groningse hoerenbuurt. Geëmotioneerd vertelt hij zijn verhaal. ‘Ik ben door een hel gegaan. Deze wet is gevaarlijk.’

‘Twee jaar geleden hoorde ik van de gemeente dat ik mijn vijf bordelen moest sluiten. Ze hadden van Bureau Bibob gehoord dat er ernstig gevaar was dat ik mijn bedrijf zou gebruiken voor vrouwenhandel, wapenhandel en belastingfraude. Ik was stomverbaasd.

‘Ik heb alles gedaan om me te verdedigen. Samen met mijn advocaat lukte het me aan te tonen dat de gemeente verkeerde informatie had gekregen van Bureau Bibob. De gemeente heeft de gegevens ten onrechte niet gecontroleerd.’

Het verhaal over wapenhandel bleek volslagen onzin. Vrouwenhandel was niet te bewijzen en voor belastingontduiking was ‘geen enkel aanknopingspunt’, oordeelde de hoogste bestuursrechter, de Raad van State.

‘Ik heb gewonnen omdat ik veel geld en geluk had’, zegt Music. ‘Door fouten van advocaten heb ik interne politie-informatie gekregen. Daarin stond dat er tijdens controles bij mij nooit aanwijzingen waren voor vrouwenhandel. Er werkten twee slachtoffers bij me, maar dat is ontdekt toen ze op mijn verzoek aangifte deden tegen pooiers. Als ik die informatie niet boven tafel had gekregen, had ik misschien de Bibob-zaak verloren, terwijl ik onschuldig ben.’

Zijn kritiek wordt gedeeld door veel juristen, onder wie hoogleraar bestuursrecht Margriet Overkleeft-Verburg van de Erasmus Universiteit in Rotterdam.

‘Het is moeilijk om aan te tonen dat een vergunning onterecht wordt geweigerd’, aldus de hoogleraar. ‘Veel informatie blijft geheim. Een gemeentebestuur hoeft geen bewijs te leveren, maar alleen iets aannemelijk te maken.’

De zaak-Music staat niet op zichzelf. In Dordrecht werd een horecavergunning geweigerd op grond van informatie van de ‘geheime dienst van de politie’ waarvan niet was vastgesteld of de bron betrouwbaar was. Steunbewijs ontbrak. De gedupeerde ondernemer won zijn zaak, begin 2008.

Overkleeft-Verburg vindt het goed dat criminelen worden aangepakt. ‘Je mag eisen stellen in bepaalde sectoren, maar niet op deze manier. Het weigeren van een vergunning heeft grote consequenties. Ondernemers kunnen zich daar niet goed tegen verdedigen. Dat is in strijd met een grondbeginsel van onze rechtsstaat.’

Bestuurders schetsen een andere werkelijkheid. De Utrechtse burgemeester Aleid Wolfsen erkent dat soms fouten worden gemaakt, zoals kennelijk is gebeurd bij Music. Maar vaak spelen dubieuze ondernemers volgens hem ten onrechte de vermoorde onschuld. ‘Buitenstaanders weten dat niet, omdat informatie geheim is.’

Critici vergeten het praktische belang van de wet-Bibob, zegt Wolfsen. ‘Het is voor een vergunningaanvrager inderdaad moeilijk zich te verdedigen. Maar het algemene belang – de misdaadbestrijding – weegt zwaarder. Als we strategische politie-informatie prijsgeven, lopen we het risico dat eventuele strafzaken kapotgaan.’

Wolfsen: ‘We schakelen Bureau Bibob alleen in als er een luchtje aan iemand lijkt te zitten. En er zijn wel waarborgen. Bestuursrechters kijken best kritisch naar verdenkingen tegen een ondernemer. Als de rechter geheime informatie wil controleren, kan dat.’

In de praktijk gebeurt dat zelden, vertelt Overkleeft-Verburg. ‘Bestuursrechters doen meestal slechts marginale controles, omdat ze hoge waarde toekennen aan oordelen van de overheid.’

Dat is vooral een probleem omdat gemeentebesturen geen toegang hebben tot de vertrouwelijke registers van Bureau Bibob. ‘Helaas heeft driekwart van de gemeenten – vooral de middelgrote en kleine – niet de ervaring en expertise om informatie van het bureau te controleren. Fouten worden niet ontdekt, of ze leiden tot een schadeclaim.’

Een ander nadeel is dat Bureau Bibob vooral dossieronderzoek doet, zegt advocaat Rob IJsendijk van de Amsterdamse seksbedrijven Casa Rosso en Yab Yum.

‘Bibob-ambtenaren hebben nog nooit een verdachte in een strafzaak gehoord. Ze varen helaas redelijk blind op dossiers van opsporingsdiensten. Zo gaan fouten en valse beschuldigingen een eigen leven leiden. Bij zaken op de Wallen stoppen ze er een vleugje Holleeder bij en dan leest het als een jongensboek’, aldus IJsendijk.

Seksclub Yab Yum is al een jaar dicht, op grond van de wet-Bibob. Tot nu toe hebben rechters de gemeente Amsterdam gelijk gegeven maar het was een dubbeltje op zijn kant, volgens de advocaat. Als de Raad van State anders oordeelt, dan zal hij onder meer de gederfde inkomsten terugvorderen.

Sekstheater Casa Rosso moet ook sluiten, als het aan Amsterdam ligt. Met eigenaar Jan Otten is voor zover bekend niets mis, behalve dat hij het bedrijf kocht met geleend geld van de omstreden raamexploitant Charles Geerts.

Overkleeft-Verburg pleit voor discussie over zulke zaken. ‘Als banken je geen krediet geven, moet je als starter de particuliere markt op. Dan kun je onbedoeld geld lenen van iemand die belastingfraude heeft gepleegd. Hoe kun je dat weten? Zo krijgt iemand die te goeder trouw is een stempel: door Bibob geweigerd.’

Wolfsen benadrukt dat een vergunning weigeren formeel geen straf is, dus is er minder bewijs nodig dan in strafzaken.

Onzin, zegt seksondernemer Music. ‘Wie verliest van Bibob, krijgt een beroepsverbod. Hij moet naar de sociale dienst of gaan werken in een koekjesfabriek. Dat geldt ook voor familieleden of mensen die geld van je lenen. Is dat geen straf? Bullshit.’

Music voelt zich geen winnaar, ook al gaven rechters hem gelijk. ‘Die zaken kostten me twee ton voor mijn advocaat, lagere omzet en mijn gezondheid. Maar ik moet dat bewijzen, in tegenstelling tot de overheid. Het is oneerlijk.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden