ANALYSE

De westerse democratie verkeert in een diepe crisis

Wakker worden is geen pretje tegenwoordig. Meermalen bleek de afgelopen weken dat zich schokkende dingen hadden afgespeeld gedurende de nacht. De poging tot staatsgreep in Turkije. Het bloedbad op de boulevard van Nice. De Britten uit de Europese Unie. Op adem komen is er niet bij. Wie weet staan we straks op met de verkiezing van de Amerikaanse realityshowvariant van de sterke man. De keten van zorgwekkend nieuws houdt aan. Het belast het gemoed in de westerse democratieën. Wat is hier aan de hand?

Mensen omhelzen elkaar in Nice. Beeld AFP/Getty Images

Nog maar 25 jaar geleden was het Westen de maat aller dingen. De Muur was gevallen en alle Oostbloklanden wilden liberale democratieën worden naar westers model. Overal waren vrije verkiezingen. Eind 1990 klonken de leiders van Europa en Amerika in de Spiegelzaal van Versailles op een 'nieuw tijdperk van democratie, vrede en eenheid'. De Sovjet-Unie hief zichzelf op, de grote ideologische uitdager was niet meer.

Ook in deze tijd gebeurde er veel, maar het was allemaal positief voor het Westen. Het omgekeerde van nu. De westerse triomf leek totaal en in een vlaag van hoogmoed werd de geschiedenis voor beëindigd verklaard.

Het beeld is inmiddels helemaal gekanteld. De verschillen weerspiegelen zich zelfs in de fysionomie van de hoofdrolspelers. Toen was er Sovjetleider Michail Gorbatsjov, de man met het vriendelijke gezicht, die eind jaren tachtig de moed had de bakens te verzetten en de stoot gaf tot het beëindigen van de Koude Oorlog.

Wraakzucht

Tegenwoordig hebben we de Turkse president Recep Tayyip Erdogan, de potentaat die zich laat meevoeren in de golf van wraakzucht die zijn aanhangers overspoelt. Als zij hoofd eisen van de coupplegers en 'executie, executie' scanderen, zegt hij: 'We horen wat jullie vragen. In een democratie krijgt het volk wat het wil.' In het Kremlin zit de Russische president Vladimir Poetin, de ex-spion met koud reptielenbloed, zo lijkt het. In Amerika is er Donald Trump, de man met het vurige hoofd en ogen vol woede.

Erdogan, Poetin en Trump zijn het gezicht van de nieuwe grimmigheid. Zij staan ver af van het symbool van hoop dat Gorbatsjov ooit was. Ieder op zijn eigen manier vormt het drietal een nieuwe uitdaging voor de gevestigde politiek in de westerse democratieën. Poetin en Erdogan zijn autocraten, maar hebben de steun van een meerderheid van de bevolking. Die verwerven zij door in te spelen op nationalistische en/of religieuze sentimenten. Dat gebeurt niet altijd even fijnzinnig, maar hun democratisch gelegitimeerde autoritarisme werkt.

En niet alleen in eigen land. Poetin heeft sympathisanten in het Westen. Bij links en rechts. Zowel bij Duitse sociaal-democraten als bij rechtspopulisten als Marine Le Pen van het Franse Front National. Anti-Amerikanisme is een belangrijk verbindingselement in dit kakelbonte gezelschap van Putin-Versteher.

De Turkse president Erdogan. Beeld AFP

Autoritaire verleiding

Het Poetinisme is geen alternatief model voor de westerse liberale democratie zoals het communisme dat was. Maar wat wel speelt, is de autoritaire verleiding. In Amerika bewondert Trump de daadkracht van Poetin. Alfamannen onder elkaar. Veel, vooral blanke kiezers voelen zich daardoor aangetrokken. Wat hen naar Trump drijft, is hun hunkering naar een krachtige Poetin-achtige leider die een scheut ouderwetse vaderlandsliefde in zijn politiek doet en de simpele taal van de straat spreekt. Een jaar geleden namen weinigen deze kiezers serieus en was Trump een onwaarschijnlijke kandidaat, maar inmiddels hoeft hij nog maar één tegenstander te verslaan op de weg naar het Witte Huis.

In Frankrijk zal het een uiterste inspanning van de traditionele partijen vergen om Le Pen uit het presidentieel paleis te houden. In Duitsland is de kans aanwezig dat de christendemocratische CDU/CSU voor het eerst sinds de oorlog op rechts serieuze concurrentie krijgt van een uiterst rechtse beweging.

Op vele plekken staan de populisten klaar om de bastions van de macht te bestormen. Misschien lukt het ze niet om bressen te slaan omdat een meerderheid van de kiezers in het stemhok terugschrikt voor een populistische doorbraak. Maar zeker is dat niet. De triomf van de westerse democratie kan een kwart eeuw later zomaar verkeren in een crisis van de westerse democratie.

Vol vertrouwen richtte men destijds de blik naar buiten. Er werd militair ingegrepen in verre landen om oorlogen te beëindigen en democratie te verspreiden. Dit is voorbij. Gezeten op de Iraakse blaren, heeft het Westen zijn interventionistische zendingsdrang afgezworen. In plaats daarvan is een gevoel van belegering gekomen.

Dreiging komt ook van binnen

Er is de spill over van de oorlogen in het Midden-Oosten. Vluchtelingen zetten de maatschappelijke cohesie onder druk. Terroristen zaaien angst. Erdogan perst concessies van de Europese Unie af in ruil voor hulp bij het indammen van de migrantenstroom. Poetin cultiveert in het oosten aan de grens met Oekraïne en de Baltische staten een permanente situatie van geen oorlog en geen vrede als een moordenaar die treiterig met de trekker van zijn pistool zit te spelen.

De dreiging komt niet alleen van buiten, ook van binnen. De daders van terreuraanslagen zijn vaak jonge moslims die in slecht geïntegreerde immigrantenbuurten zijn geradicaliseerd. Erdogan laat tijdens de zuiveringen na de mislukte coup zien dat hij zijn macht kan doen gelden tot op Europa's straten door zijn aanhangers te mobiliseren tegen andersdenkenden in de Turkse immigrantengemeenschappen. Poetin kan met een draai aan de gaskraan tweespalt zaaien onder de Europese landen.

Het Westen bevindt zich in het defensief. Vanwege externe gevaren en interne problemen. Angsten onder kiezers over immigratie, terreur en dalende levensstandaard komen allemaal tezamen en vormen een zware cocktail die flink aantikt. Ze splijt samenlevingen in twee helften. In het debat gaat het nauwelijks meer over de keur aan politieke partijen, wat ze willen, waarin ze verschillen, wat ze gemeen hebben. Het is simpelweg wij tegen zij. Volk versus elite. Nationalisten versus kosmopolieten. Globaliseringsverliezers versus globaliseringswinnaars.

Het politieke midden staat onder spanning of is aan het verdampen. Er is een beweging naar de flanken, waar men zich verschanst in het harnas van het eigen gelijk. Referenda rukken op. Met hun absolute keuzes. Ja of nee. Voor of tegen. Het draagt allemaal bij aan de extremisering van de democratische politiek.

President Vladimir Poetin. Beeld AP

Spelregels

Het succes van de westerse liberale democratie lag jarenlang besloten in het vermogen om de onvermijdelijke botsing van waarden en belangen in de samenleving in goede banen te leiden. Noodzakelijk is dat iedereen de spelregels aanvaardt, zoals de bereidheid concessies te doen, compromissen te sluiten en coalities aan te gaan. Verliezers moeten hun verkiezingsnederlaag aanvaarden en geduldig wachten op de volgende kans. Overwinnaars moeten verliezers niet willen uitroken, want morgen kan het weer andersom zijn.

Deze democratische verworvenheden worden bedreigd. De sociale media geven veel mensen een stem die ze daarvoor nooit hadden en vormen zo een aanvulling op de democratie. Maar het samenballen van je mening in slechts 140 twittertekens is niet bevorderlijk voor de nuance. Het leidt in combinatie met de behoefte om op te vallen vaak tot geschreeuw, stemmingmakerij en stompzinnigheid. Dit gevaar bedreigt ook een journalistiek die steeds meer columnistiek wordt. De overdrijving gaat regeren. Elkaar verketteren wordt in dit hyberbolische tijdperk belangrijker dan elkaar verstaan. Maar dan is er nauwelijks een weg terug. Het wordt wij tegen zij. Voor of tegen. Alles of niets. Zero-sum.

Als een bijtend zuur vreet dit de liberale democratie aan. Het Amerikaanse Congres is sinds eind 2010 verlamd omdat de twee grote partijen het niet meer eens kunnen worden. In Spanje wordt de vorming van een nieuwe regering al maandenlang geblokkeerd door de onwil van partijen een coalitie aan te gaan. In de Europese Unie wordt het steeds moeilijker alle 28 lidstaten op één lijn te krijgen. Samenlevingen zijn diep verdeeld. Een deel van de kiezers roept om sterke leiders en radicale oplossingen, die in navolging van de Brexit Europa verder kunnen doen scheuren.

Het kan de schokbestendigheid en weerbaarheid van het Westen ondergraven, onder meer in de confrontatie met mannen als Erdogan en Poetin, die geen moeite hebben van democratie een tirannie van de meerderheid te maken.

Presidentskandidaat Donald Trump. Beeld EPA
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden