De werkelijkheid komt binnen

Het nieuwste dansstuk van Alain Platel is – mede als gevolg van de kredietcrisis – een sobere voorstelling, in korte tijd gemaakt....

Door Ariejan Korteweg

‘Wil iemand met me dansen’, vraagt de eenzame danser, achtergebleven op het lege podium. Wij, toeschouwers, zitten al met het slotapplaus in gedachten. Dan staat een jongen een paar rijen verder op: ‘I want to dance, je veux danser’, roept hij, keurig tweetalig. Hij loopt naar voren, beklimt het podium en wendt zich tot het publiek: ‘Ik kom uit Iran. Daar is dansen verboden.’

De danser, die niets meer draagt dan een onderbroek en een rood dekentje, neemt hem teder in zijn armen. Na een minuutje maken ze zich van elkaar los. De danser verdwijnt tussen de coulissen, de jongen gaat terug naar zijn plaats.

Wat nu? Wil Alain Platel alsnog een politiek statement maken? Deze laatste scène vergroot de verwarring over een voorstelling die toch al ongemakkelijk maakt.

‘Maar nee, ik kende die jongen helemaal niet’, helpt Platel ons de volgende dag uit de droom. ‘Zoiets zou ik nooit durven afspreken, dat ligt er te dik bovenop. Het heeft wel felle indruk op ons gemaakt. Ook op die jongen zelf trouwens. Hij huilde terwijl hij op het podium stond.’

Platels hotelsuite aan de kade heeft prachtig uitzicht op de Seine. Het is de kamer die hij altijd heeft als zijn Les Ballets C de la B in Parijs optreedt. Hij is er vertrouwd, de hond mag mee, de directrice en verschillende personeelsleden zijn komen kijken in het Théâtre de la Ville.

Dan vertelt Platel dat hij de jongen na de voorstelling heeft opgezocht. Het blijkt een Iraanse danser die gevangen had gezeten, zijn land was ontvlucht, tot in Duitsland werd achtervolgd en dan – via Facebook – in Parijs onderdak vond bij een dansschool, waarvan de directrice hem had meegenomen naar Out of Context. Lachend: ‘Het was de eerste voorstelling die hij zag in Parijs. Dus dat belooft nog wat.’

Na Wolf had Platel geen theater meer willen maken met een expliciet politieke lading. ‘Maar dat zo’n gewone vraag als ‘wie wil dansen met mij’ zo’n politieke impact kan hebben, dat had ik me niet gerealiseerd. Het heeft ons overmand met emoties. Als zo de werkelijkheid binnenkomt, dan is dat mooi.’

Out of Context is kaalslag, in vele opzichten. Er zijn negen dansers die om beurten opkomen, vanuit de zaal. Ze trekken hun kleren uit en pakken een dun rood dekentje van de stapel. Het licht is sober, de muziek – vaak leidend in de voorstellingen van Platel – komt schoorvoetend door. En de dans blijft ver verwijderd van het gangbare vocabulaire. Stuipen, krampen, spasmen, gekke bekken, tics, onmacht – dat is wat je ziet. Dit zijn geen dansers, maar paspoppen die hun eerste schreden zetten, patiënten op onderzoek, dwaallichten, zoogdieren halverwege een metamorfose naar een volgend stadium.

In feite is Out of Context een slachtoffer van de kredietcrisis. Platel zou met Les Ballets C de la B een grote productie maken voor de New York City Opera. Die kon door teruglopende inkomsten haar verplichtingen niet nakomen. Zodat hij ineens met een keurkorps van negen dansers zat, en niets om handen. ‘Dit waren mensen met wie ik heel graag iets wilde maken. Maar ze zijn allemaal freelance; zou ik hen niets bieden, dan waren ze zo gevlogen. We zijn theaters gaan zoeken die dit avontuur aandurfden: een sobere voorstelling, in korte tijd gemaakt voor weinig geld.’

For Pina, dat is de ondertitel. Pina, dat is Pina Bausch. Op 30 juni van het vorig jaar stierf, na een kort ziekbed, de choreografe die de naoorlogse dans een gezicht en een persoonlijkheid gaf.

‘In september ben ik naar een herdenking in Wuppertal geweest’, vertelt Platel. ‘Dat maakte grote indruk. Ik wilde iets doen om haar te eren, maar niet door direct haar dans of esthetiek te verwerken. Mijn enige gedachte was iets te maken waar ik zelf blij mee ben, om dat aan haar te geven.’ Glimlachend: ‘Haar assistente is in België komen kijken. Jajaja, zei ze: daar zou ze blij mee zijn geweest.’

Zijn contact met Pina Bausch dateert van 2001. Platel was gastcurator van het Leuvense festival Klapstuk en wilde een reeks ijkpunten tonen. Ook Café Müller – doorbraakvoorstelling van cafédochter Bausch, vaak herinnerd vanwege alle caféstoelen op het podium – stond op zijn lijstje. Met in het achterhoofd de gedachte dat de kans van slagen nihil was: Café Müller is duur en reist nooit voor eenmalige uitvoeringen, hooguit samen met Bausch’ Sacré du printemps. Het ondenkbare gebeurde: Tanztheater Wuppertal kwam naar de Stadsschouwburg van Leuven. En al voor de voorstelling begon, meldde de assistent van Bausch zich bij Platel: ‘Pina wil u zien.’

Platel: ‘Van de zenuwen heb ik van de voorstelling niets meegekregen. Pina Bausch was in mijn gedachten een soort god geworden. Ze stond voor mij op een piëdestal. Ik dacht: ik ga stotteren als ik haar zie. Maar ze was ontwapenend en zo eenvoudig.’

‘Ik denk wel dat het klikte,’ zegt hij voorzichtig. ‘We zagen elkaar daarna regelmatig. Ze nodigde Les Ballets C de la B uit voor haar festival in Wuppertal. Iets op Bach is daar geweest, pitié! ook. Dan kwam ze ons op het podium begroeten. This is a very strong performance, zei ze dan.’

‘Ik sprak nooit over dans of kunst met haar. Dan wordt het toch vaak technisch, of ga je vertellen hoe je tot een scène bent gekomen. We hadden interessanter dingen om over te praten. Dat kon ook iets heel banaals zijn.’

‘Ze heeft de dansers een identiteit gegeven, dat is haar verdienste. Dansers zijn niet langer lichamelijke elementen, maar mensen. Dat zag je terug in haar groep; ik kende bijna iedereen bij naam, al had ik ze nooit gesproken. Voor mij was dat een reden om zelf met dans bezig te gaan. Ze had een specifieke manier van werken met de dansers; samen met hen maakte ze de voorstelling. Zo werkt dat bij ons ook.’

Ook Out of Context is groepswerk. ‘Er waren zoveel beperkingen dat we ons bevrijd voelden’, zegt Platel met gevoel voor het paradoxale. ‘Pas in de zaal heb ik ervaren hoe melancholiek de voorstelling is. We waren daar niet mee bezig. De scènes ontstaan uit nieuwsgierigheid.’

De ontstaansgeschiedenis van de taferelen is soms verbluffend simpel. Zo lagen de rode dekentjes die de dansers een voorstelling lang bij zich dragen, op een stapeltje in de Gentse studio van C de la B. Ze worden daar gebruikt voor yogalessen. ‘Gewoon maar staan met zo’n dekentje is al zo mooi’, zegt Platel. ‘Ze geven een soort aura.’ Die dekentjes zijn uiteindelijk hun enige kledingstuk geworden. Ze vormen onbedoeld ook een element waarmee de werkelijkheid kan binnenkomen. ‘Mensen vertellen me dat de voorstelling hen aan daklozen doet denken.’

Daarnaast was er de Gentse kunstenares Berlinde de Bruyckere, die haar beelden soms toedekt met eenzelfde soort dekens. ‘Een gigantische invloed’, vertelt Platel. ‘Ik ken haar werk al lang, foto’s ervan hingen in de studio. Maar ik wist niet dat zij ook van Gent komt. Op een dag kreeg ik een grote doos toegestuurd. Daar zaten foto’s en boeken van haar beelden in, en een brief. Ze schreef dat ze pitié! had gezien, en dat het was alsof haar beelden waren gaan dansen. Sindsdien zien we elkaar vaak.’

In de bewegingstaal is Out of Context een vervolg op pitié! en Vsprs. Maar de sfeer is anders. ‘Dit is wat we hysterische dans zijn gaan noemen. De voorstelling is sterk vormgericht. Dat gaf tijdens de repetities heftige reacties. Hoe moeten we dit doen, dachten de dansers. In eerdere voorstellingen moesten ze sterk hun gevoel verwerken, hier was het tegendeel het geval. Ze dansen met de handrem erop, zonder emotionele betrokkenheid.’

Het hart van Out of Context wordt gevormd door een lange scène met een vette discobeat, waarop dansers een flard zingen – That’s the way I like it uhuhuhuh; They made me wanna go to rehab; Give it to me baby – en anderen ineens in een adembenemende discodans glijden. ‘Pati-pata noemen we dat stuk. Het is zo’n voorbeeld van die nieuwsgierigheid’, zegt Platel. ‘Op tournee zeggen dansers soms: Alain, we hebben zo heerlijk gedanst vannacht, jammer dat je er niet bij was. Ik heb hen gevraagd eens in de studio te laten zien hoe ze dansen na een paar goeie pinten. Geleidelijk is dat een scène geworden, ontstaan vanuit de zin om te bewegen.’

Die scène, en de vrolijke Aziatische karaoke op Khaled’s Aischa die er op volgt, bevrijdt deze voorstelling die voor het overige op een smalle richel balanceert. Platel is zich daarvan bewust. ‘Ik sta versteld dat de concentratie blijft. Maar het publiek is voor mij minder en minder een tegenspeler, of iemand die je moet overtuigen. Het is ook een compagnon.’

Zonder die discoscène zou Out of Context welhaast ondraaglijk zijn, beaamt Platel. ‘Vaak confronteer ik mezelf en het publiek met de pijn van het zijn. Nu dachten we: mag het ook even gewoon mooi worden, mogen we laten zien dat het goed is mens te zijn. Daar zit troost in. Een van de dansers was geblesseerd en keek in de studio naar een montage. Hij zei: het doet me deugd dit zo te zien. Het is koesterend, als dat dekentje.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden