Rondvraag

De wereld wordt op scherp gezet: je bent met de extremisten of met de vijand

De video die terreurgroep Islamitische Staat (IS) naar buiten heeft gebracht, is een boodschap aan de wereld: IS heeft voet aan de grond gezet in Libië en staat 'ten zuiden van Rome'. Maar hoe groot is de invloedssfeer eigenlijk? Een rondvraag.

Nabestaanden van de gedode koptische christenen uit Egypte. Beeld ap

Hans Jaap Melissen, oorlogsverslaggever en auteur van 'IS, tot alles in staat'

'De video met koptische christenen is in dezelfde stijl gemaakt als eerdere video's. Het zou dus kunnen dat iemand vanuit Syrië of Irak, vanuit het kalifaat van Islamitische Staat, naar Libië is afgereisd om daar instructies te geven. Maar het kan ook op afstand gecoördineerd en gemonteerd zijn. Zeker is dat dit meer is dan alleen met een vlag zwaaien. De video is door een officieel IS-kanaal naar buiten gebracht. IS staat hier achter.

'Er zijn steeds meer groepen die trouw zweren aan Abu Bakr al-Baghdadi (de leider van IS, red.). Die hebben daar pr-technisch belang bij. Ze willen niet een obscure groep zijn en liften mee op de dreiging die alleen al van die twee letters (IS) uitgaat. Je kunt het vergelijken met de McDonald's. Die verkopen hun formule aan franchiseorganisaties. Die zijn dan zelf verantwoordelijk voor hun inkomsten en zaken, maar mogen wel gebruik maken van het logo. En - in het geval van IS - van de vlag.

'De aanleiding van de onthoofdingen is niet zo interessant. Ze vinden altijd een aanleiding, ook als het om koptische christenen gaat die niets hebben misdaan. Interessanter is het om te kijken wat IS los wil maken. Ze willen dat de publieke verontwaardiging zo groot is dat een regering wel moet reageren. Met luchtaanvallen bijvoorbeeld, zoals Egypte nu doet. Wat voor belang ze daarbij hebben? IS is een soort einde der tijden-sekte. Ze willen heel graag de finale slag maken tussen de kruisvaarders en moslims. De wereld wordt op scherp gezet: je bent met de extremisten of met de vijand.'

Hans Jaap Melissen. Beeld Vara

Mark Singleton, directeur van het International Centre for Counter-Terrorism in Den Haag

'In Libië is het probleem vele malen groter dan IS. Er is een soort guerrilla-achtige toestand gaande in verschillende steden en tussen verschillende milities. Er is geen centraal gezag - twee regeringen betwisten elkaar. In deze chaos is ook al Al Qaida steeds sterker geworden. Radicaal-islamitische groepen die al langer actief waren, zijn geïnspireerd geraakt door IS. Wellicht zijn ze ook getraind en financieel ondersteund door IS. In elk geval hebben ze zich sinds oktober vorig jaar, toen ze Derna (noordoost Libië) aanvielen, geaffilieerd aan IS.

'Voor IS is dit een mooie manier om bestaansrecht te claimen en te laten zien dat zijn reikwijdte zich niet tot het stukje kalifaat beperkt, maar zich over de hele Arabische regio uitstrekt. Ook pr-technisch komt het goed uit: hiermee laten ze organisaties als Al Qaida zien dat IS verreweg het belangrijkst is.

'De laatste video helpt Egypte, waar de koptische christenen een gevoelig punt zijn, te destabiliseren. Het vergroot de roep in Egypte om troepen in te zetten. De grensbewaking wordt aangescherpt en landen als de Verenigde Arabische Emiraten beraden zich op luchtaanvallen op Libië. De vrees voor een regionale spill over is gegrond.'

Mark Singleton Beeld anp

Annabell Van den Berghe, journalist en arabist

'Het is niet verwonderlijk wat er nu gebeurt in Libië. IS bevindt zich overal, Libië is geen uitzondering. Het is niet zo dat IS-aanhangers zich nu massaal over het Midden-Oosten verspreiden, nee, het zijn kleine milities die al bestonden en zich nu bij IS voegen. Het is dus een omgekeerd fenomeen. IS heeft de afgelopen tijd een uitzonderlijk krachtige naam verworven. De groep geniet een ongeziene populariteit.

'Voor Egypte geldt hetzelfde. De militante groepering Ansar Beit al-Maqdis bestond al langer, maar heeft zich nu bij IS gevoegd. Tot het moment dat Morsi hardhandig werd afgezet, had je de Moslimbroeders die via de politieke weg macht wilden uitoefenen en je had de gewelddadige manier van Ansar Beit al-Maqdis. Aangezien de politieke weg niet meer mogelijk is in Egypte, zien we dat veel jonge Moslimbroeders zich nu bij IS aansluiten. Het repressieve beleid werkt dus jihadisme in de hand. Ik hoop dat het beleid een tikkeltje gematigder zal worden, maar ik vrees dat het niet zal gebeuren.'

Annabell Van den Berghe Beeld -

Joas Wagemakers, islamoloog

'Libië ligt ver weg van het kalifaat. Toch claimen de gewapende groeperingen die daar actief zijn bij IS te horen. Dat is een vreemde ontwikkeling. Het stelt namelijk de aard van de organisatie IS ter discussie, die toch vooral territoriaal gericht was. Opeens lijkt de soevereiniteit van die staat niet meer zo belangrijk en mogen splintergroepen - in Jemen, en nu ook in Libië - zich IS noemen.

'Bij Al Qaida zag je dat ook gebeuren, maar daar was het logisch omdat het van het begin af aan claimde een internationaal front te zijn. Individuen en kleine groepen lieten in naam van Al Qaida van zich horen en dat is wat hen levend heeft gehouden toen Bin Laden ondergedoken zat. IS probeert nu op een Al Qaida-achtige manier om IS te zijn.

'Wellicht dat IS het noodzakelijk acht. Door de aanvallen van de internationale coalitie neemt het territoriale succes af, ze winnen niet meer zoveel terrein in Syrië en Irak als vorig jaar. Men moet op zoek naar een manier om toch relevant te blijven. IS moet van zich laten horen, laten weten dat het niet in een grot gekropen is. Daarom treedt de groep buiten de eigen grenzen.'

Beeld afp
Joas Wagemakers. Beeld -

Leo Kwarten, arabist

'De opmars van IS in Libië verbaast mij niet, maar wel dat het zo enorm snel gaat. Leider Al-Baghdadi heeft recentelijk twee medewerkers naar Libië gestuurd om daar voet aan de grond te krijgen. We wisten al dat IS in het oosten van Libië, bij de grens met Egypte, zat. Er doken video's op uit de Derna-regio waar je de bekende vlaggen en pick-up trucks ziet, die op aanwezigheid van de terreurgroep duiden. Maar deze nieuwe onthoofdingsvideo is vermoedelijk opgenomen in Tripolitanië of de provincie Tripoli in het westen, daar zit 1000 kilometer tussen.

'IS gedijt goed in het Libische klimaat van versnipperde bewapende groeperingen. Je ziet dat mensen van het rivaliserende Al Qaida overstappen. IS heeft een eigen staat, je kunt er naartoe reizen. Daar loopt een jonge strijder warm voor. Men sluit zich aan bij de winnende partij; Ajax heeft ook meer fans dan Dordrecht. Met Al Qaida ging het bergafwaarts na 9/11. Osama bin Laden pakte eerst het westen aan in de hoop daarmee de Arabische regimes te treffen, IS doet het precies andersom. Zij beginnen onderop.

'Door de 21 kopten in een rij op het strand te onthoofden, creëert IS een performance. Iedereen heeft het er nu over. Het lijkt een bewuste actie om Egypte tot deze barbardementen te verleiden. Waarom? IS wil de tegenstanders uitputten en verwarring zaaien. Door het publiceren van zo'n video houdt het de regie in handen. Het westen moet weer reageren.'

Leo Kwarten. Beeld -

Rena Netjes, arabist en journalist

'IS groeit hard in Libië. De beweging heeft al drie provincies uitgeroepen: Wilaayat Derna, Tripoli en Fezzan. Derna, in het noordoosten, was onder Khadaffi al een hotspot van Al Qaida. In Sirte heeft IS een provincie opgezet - door de beweging zelf 'provincie Tripoli' genoemd. Het lijkt erop dat de extremisten die uit Benghazi worden verjaagd zich nu in het westen van het land settelen.

'In de Egyptische media hoor je vooral: Libië is een groot probleem voor ons. Aan de andere kant hebben juist een aantal Egyptenaren zich aangesloten bij IS in Libië. Er zou in Sirte zelfs al jaren een brigade van Egyptenaren actief zijn. Je kunt je afvragen in hoeverre Egyptenaren invloed hebben gehad op de totstandkoming van deze video.

'Wat me opviel is dat de video niet zozeer politiek, maar echt sektarisch is. De terreurbeweging claimt dat het zich wil wreken voor de ontvoering van twee koptische christenen die zich hadden bekeerd tot de islam. Dat was vier jaar geleden. Het was toentertijd een heel ding in Egypte. Het lijkt erop dat de makers van de video erg goed op de hoogte zijn van de situatie in Egypte.

'Egypte heeft het nu over keiharde actie in Libië, maar over bepaalde gebeurtenissen in eigen land mag niet worden bericht, zoals over de doodsoorzaak van de activiste Shaimaa al-Sabbagh. Soms wordt ook de geschiedenis herschreven. Zo wordt de moord op 28 koptische christenen in oktober 2011 door het leger nu ineens op het conto van de Moslimbroederschap geschreven.

'Ja, je zou kunnen stellen dat de Egyptische regering belang heeft bij de video die IS heeft uitgebracht. President Abdul Fattah al-Sisi wil zijn invloed in Libië maar al te graag uitbreiden. Het land heeft bijvoorbeeld veel olie. Egypte levert wapens aan de militie van Khalifa Hefter (een generaal die in Libië tegen extremisten vecht) en traint ook hun mensen, via de regering in Tobruq.'

Rena Netjes. Beeld epa
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden