De wereld verandert voor je ogen: Bulgarije en Turkije zijn van plaats verwisseld

Een van de weinige voordelen van het ouder worden is dat je de wereld onder je ogen ziet veranderen. Zelf blijf je - naar je eigen gevoel - veelal dezelfde, maar de wereld om je heen is op een gegeven moment onherkenbaar geworden.

De wereld van mijn jeugd ontvouwde zich tijdens de vakanties en strekte zich uit van Noorwegen tot Turkije. De meeste herinneringen bewaar ik aan een liftreis via de Balkan naar Istanbul. Dat was in de tijd dat linkse jongeren nog naar Joegoslavië reisden om het bewind van Tito te helpen bij de aanleg van spoorlijnen. Onderweg kwam je ze weleens tegen. Ze droegen rode sjaals en maakten een uitgeputte indruk van het harde werken. Ze beschouwden Slaven als communistische broedervolkeren.

Zelf keek ik daar wat anders tegenaan. Wie in die tijd liftend door de Balkan reisde, stuitte bij elke grens op prikkeldraad, wachttorens en op zeer wantrouwige douaniers die tienmaal je paspoort omdraaiden. Vooral in Bulgarije stonden ze je met honden op te wachten.

Alexander Münninghof en ik hebben ons nog eens afgevraagd welk land het vreselijkste land van Europa was en wij kwamen tot de conclusie dat Bulgarije onbedreigd bovenaan stond. De wegen waren daar smerig, Plovdiv de lelijkste stad op deze aardkloot, de bediening uitbundig onbeschoft en op elke straathoek stond wel iemand van de geheime dienst om je voor iets onbenulligs aan te houden. Dit arbeidersparadijs was van een deprimerende armoede en als ik las over Bulgaarse bendes was ik niet verbaasd.

Hoe anders bleek het gesteld met Turkije! Istanbul verscheen als een stad van ongekende schoonheid. In de bazaar kon je uren dwalen zonder je te vervelen. Het eten was exotisch lekker en de Turken een geweldig volk, dat natuurlijk aan je wilde verdienen, maar dat ook bereid was je verder te helpen.

Bulgaarse soldaten ontmantelen de (gevreesde) Joegoslavisch-Bulgaarse grens in 1990. Beeld epa

Het verschil kwam vooral tot uiting in de terugreis. Van mijn laatste geld kocht ik een treinkaartje en wat proviand. Ik kwam terecht in de coupé met een Turkse familie, van wie de man als gastarbeider ging werken bij de Hoogovens. Het werd een gezellige boel, met eten en drinken en veel lachen - tot aan de Bulgaarse grens. Daar werd ik 's nachts uit de trein gevist, omdat ik geen 10 dollar meer had om een doorreisvisum te betalen. Op het perron stond ik in het licht van de schijnwerpers, omringd door soldaten en hun honden - een nachtmerrie.

Maar juist toen ik meegenomen zou worden, snelde de Turkse gastarbeider uit de trein met 10 dollar in zijn hand. Hij betaalde voor mij en nog nooit ben ik iemand zo dankbaar geweest.

Helaas was hiermee het drama pas echt begonnen. Toen wij aan de Nederlandse grens (Venlo) stopten, werd de Turkse familie uit de trein gehaald, omdat de man niet over de juiste papieren zou beschikken. Nu was het mijn beurt om te soebatten, maar in mijn hippiekleren bereikte ik niets bij de douaniers. Wij vertrokken en plotseling zat ik in een verder lege coupé. De weken daarna ben ik verschillende malen naar het gastarbeiderslogement in Wijk aan Zee gegaan - ik had het verblijfadres gekregen - om de 10 dollar terug te betalen, maar de Turk kwam nooit aan. Ik heb hem en zijn familie nimmer meer gezien.

Aan die gebeurtenis heb ik vaak teruggedacht. Sindsdien is de toestand op de Balkan meer dan eens veranderd. Linkse jongeren doen daar niet veel meer aan internationale solidariteit. Turkije lijkt onder Erdogan langzaam te veranderen in een dictatuur. Nederland is door de Turkse leider een fascistisch land genoemd en zelden zijn de betrekkingen zo slecht geweest. In de Tweede Kamer steunt een partij van pseudo-Turken de repressieve maatregelen van Erdogan. Het woord gastarbeider bestaat nog wel, maar wordt niet meer gebruikt. Ook logementen bestaan niet meer. Latere generaties Turken lijken geloviger dan hun ouders, waaruit je zou kunnen concluderen dat de integratie is mislukt.

De Aya Sophia in 1986. Beeld epa

En hoe staat het met Bulgarije, het vreselijkste land van Europa? Land van zakkenrollers, communistische Karpatenkoppen, paraplumoorden en grootschalige fraude met uitkeringen. 'Voor Brussel', zo lees ik, 'is Bulgarije dit half jaar de parel van de Balkan.' In die periode is Bulgarije voorzitter van de Europese Unie.

In het Cultuurpaleis te Sofia, een monsterlijk molshoop die nog onder de stalinistische dictator Zjivkov is neergeploft, heeft de Europese baas Jean-Claude Juncker onlangs gezegd dat niemand meer hoeft te twijfelen aan het democratisch kloppend hart van de Bulgaren. Hij beweerde dat terwijl de Bulgaren juist de sancties tegen de Polen hadden geblokkeerd, sancties die waren ingesteld omdat de Polen zo'n beetje de rechtsstaat hebben afgeschaft.

Buiten werd gedemonstreerd tegen de kritiekloze houding van Juncker, maar dat hoorde niemand in Brussel.

Juncker in Sofia. Beeld epa
De protesten in Sofia. Beeld epa
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.