'De wereld kan zo cynisch en oppervlakkig zijn'

Levensmotto van Jonas Jonasson: doe nooit opnieuw wat je al eerder hebt gedaan. Dat maakt hem een ideale gids. Met wie je flink kunt verdwalen.

Jonas Jonasson.Beeld Judith Jockel

Het zijn bijna mensen zonder eigenschappen, de personages uit de romans van Jonas Jonasson. Moeiteloos passen ze zich aan veranderende omstandigheden aan, nooit gehinderd door hun verleden, door hun beperkingen. Flexibel, zou je ze kunnen noemen. Of opportunistisch. En: ze zijn grappig, niet in de laatste plaats omdat ze fictief zijn, net als het spoor van verwoesting dat ze regelmatig achterlaten.


Het beroemdste voorbeeld is natuurlijk Allan Kalsson, de 100-jarige man uit Jonassons eerste, inmiddels ook verfilmde roman, die door zijn totale onbevangenheid zowel in de lastigste situaties terecht komt als zich er met verve uit redt, en al doende mede de geschiedenis van de twintigste eeuw schrijft. Ook Nombeko Mayeki, het geniale bommenmeisje uit Jonassons tweede roman, en Gangster Anders uit zijn derde, belanden dikwijls huns ondanks in de wonderlijkste, hilarische situaties.


De schrijver is jaloers op zijn personages. 'Ooit, toen ik jong was, had ik iets van hun onbevangenheid. Slopende jaren van veel te hard werken als media-adviseur hebben me weliswaar miljonair gemaakt, maar ook geestelijk en fysiek uitgehold. Dat, en een onfortuinlijke liefdesrelatie met een naargeestige juridische nasleep, hebben mij veranderd. Ik ben mijn zorgeloosheid kwijtgeraakt. In mijn boeken probeer ik die te herwinnen. Of dat voor mijzelf lukt is een tweede, maar bij mijn personages ben ik er geloof ik wel in geslaagd.'


Naast humoristisch getoonzette vertellingen zijn Jonassons boeken ook sociale satires, waarin mens en maatschappij een vrolijke spiegel wordt voorgehouden. In Gangster Anders en zijn vrienden (en een enkele vijand) krijgen onder meer de bijbel, het misbruik van religie, sociale media en sensatiejournalistiek een stevige veeg uit de pan.


'De wereld kan zo cynisch en oppervlakkig zijn', verzucht Jonasson. 'Ik constateer dat slechts en doe er verslag van, de rest laat ik aan mijn lezers. Het feit dat velen van hen de personages in Gangster Anders cynisch vinden, is voor mij het beste bewijs dat er hoop is voor ons allemaal.'

1. Eiland: Gotland

'Ik woon in een 19de-eeuws stenen huis op het platteland van Gotland, een Zweeds eiland in de Oostzee. Voor Gotlandse begrippen is dat een splinternieuw huis. Naast mijn huis staat een bulhus. Dat is een type houten constructie die teruggaat tot de tijd van de Vikingen. Je kunt ze gemakkelijk demonteren en ergens anders neerzetten.

'Mijn bulhus staat daar echter al sinds 1750 en af en toe ga ik er naar binnen om tot mijzelf te komen, te mediteren en wat te schrijven. Op die momenten realiseer ik mij dat het huis is gebouwd met behulp van bomen die rond 1600 zijn geplant. Toen bestonden de Verenigde Staten nog niet, Napoleon was er nog niet om Europa onveilig te maken. Dat besef plaatst het leven van alledag in perspectief.

'Gotland ademt geschiedenis. Mijn buurman, die boer is, is helemaal blasé geworden van de zilverschatten uit de Vikingtijd of voorwerpen uit de steentijd die er bij het ploegen uit de grond opduiken.'

Cv Jonas Jonasson

1961 Geboren in Växjö, Zweden, op 6 juli, als Per Ola Jonasson

ca. 1985-1994 Journalist bij o.m. Smålandsposten en Expressen

1996 Richt mediabedrijf OTW op

2003 Stopt met werken na burn-out

2009 De honderdjarige man die uit het raam klom en verdween

2010 Verhuist naar Gotland

2013 De zonderlinge avonturen van het geniale bommenmeisje

2015 Gangster Anders en zijn vrienden (en een enkele vijand)

2. Plek: Het hart van Afrika

'Het gebied tussen de Kilimanjaro en het Victoriameer, waar de Masai wonen, wordt wel omschreven als 'het hart van Afrika'. Daar naartoe reizen en kennismaken met de mensen en hun cultuur is een ongelooflijk verrijkende ervaring. Je keert herboren terug naar de zogeheten beschaafde wereld, zo is mijn ervaring. Jawel, mijn eerste bezoek daar was niet minder dan therapeutisch.

'Ik heb recentelijk een sociale investering gedaan in Entumoto, een project dat is gevestigd in het gebied Masai Mara in Kenia. Entumoto is opgericht door Karl von Heland, wiens grootvader ooit het koffiebedrijf runde van Karin Blixen, de Deens auteur van het ook verfilmde Out of Africa.

'Het is begonnen als een safarikamp om werkgelegenheid te scheppen voor de plaatselijke bevolking. De mensen werken als gids, bewaken de tenten waarin toeristen overnachten, vertellen hen over hun tradities, enzovoort.

'Het is het gebied met de rijkste leeuwenpopulatie ter wereld, dus als je 's morgens gaat ontbijten, word je vergezeld door een Masai, voor het geval dat.

'Dikwijls tref je vlak bij het dorp sporen van een kudde olifanten die voorbij is getrokken. Al met al krijgen toeristen in Entumoto een zo authentiek mogelijke Afrika-ervaring. Een bezoek aan een Masaikamp zou boven aan elke bucketlist moeten staan.

'De laatste jaren heeft de organisatie ook een aantal andere sociale projecten ontwikkeld, waaronder het Siana Girls Rescue Centre. Masaimeisjes bevinden zich in een buitengewoon kwetsbare positie. Ze worden vaak heel jong uitgehuwelijkt, vallen ten prooi aan vrouwenbesnijdenis en andere dubieuze zaken.

'Meisjes die daaraan willen ontsnappen, worden opgevangen in dat Rescue Centre en kunnen een schoolopleiding volgen. Er wordt ook aan een jongensschool gewerkt. Al die activiteiten worden betaald uit giften en de opbrengsten van het toerisme.'

Beeld getty

3. Musicus: Cornelis Vreeswijk (1937-1987)

'Cornelis Vreeswijk is onze nationale dichter en mijn persoonlijke favoriet. Kennen jullie hem nog in Nederland? Hij werd geboren in IJmuiden, maar verhuisde op zijn twaalfde met het gezin naar Zweden. Elf jaar na de emigratie naar Zweden ging het gezin weer terug naar Nederland. Cornelis bleef achter. Hij volgde een opleiding tot sociaal werker en wilde journalist worden. Als tiener had hij zichzelf gitaar leren spelen, en zo rolde hij, min of meer bij toeval, de muziekwereld in.'

Vreeswijk debuteerde in 1964 met het album Ballader och oförskämdheter ('Ballades en vrijpostigheden'), waarmee hij zich presenteerde als vertegenwoordiger van de protestgeneratie en onmiddellijk een grote aanhang verwierf bij de linkse studentenbeweging. Hij nam deel aan anti-Vietnamdemonstraties, zette zich af tegen de kleinburgerlijkheid en streek menigeen tegen de haren in met zijn venijnige teksten. Haha, schuttingwoorden en zo, dat was toen absoluut not done.'

Jonasson zoekt op Spotify een Zweedstalig Vreeswijk-nummer op en laat dat horen.

'Geweldig, niet? Hij kon zowel rauw als heel poëtisch zijn, en lééfde als het ware zijn teksten. Dat was althans zijn reputatie: het prototype van de romantische kunstenaar, altijd dronken, altijd berooid, experimenterend met drugs en op zijn 50ste gestorven aan leverkanker.'

4. Organisatie: Artsen Zonder Grenzen

'Er zijn organisaties die echt een verschil maken in de wereld. Artsen zonder grenzen is er een. Ik heb een geweldig zwak voor ze. Misschien wel omdat hun werk zo ontzettend on-sexy is. Zij gaan naar Tadzjikistan om tbc-patiënten te behandelen, maar ook naar plekken waar de kogels hen om de oren vliegen. Ze kunnen werkzaam zijn in een vluchtelingenkamp in de Jordaanvallei, maar ook bewoners van KwaZulu Natal leren hun dikwijls analfabete landgenoten te informeren over hiv. Over het juiste gebruik van medicijnen. Niet sexy, niet heroïsch, maar o zo belangrijk. Ook deze organisatie mag ik graag financieel steunen.'

5. Boek: David Lagercrantz: Wat ons niet zal doden. Millennium deel 4 (2015)

'Het is een zeer goed geschreven boek, en dat zeg ik niet omdat David Lagercrantz een goede vriend van mij is. Natuurlijk is er een geweldig debat geweest of de vraag of er wel een vervolg moest komen op de succesrijke boeken van Stieg Larsson (1954-2004), die immers al voor de publicatie van zijn Millennium-trilogie was overleden. Was dat geen lijkenpikkerij?

'Zo zie ik het niet. Ik denk dat Larsson het er wel mee eens zou zijn geweest dat iemand het stokje heeft overgenomen. Dat hij een nieuwe generatie lezers krijgt en dat de thema's die hij in zijn boeken verwerkte door de verschijning van een vierde deel nog steeds onderwerp van gesprek zijn. Want wat is het alternatief? Larsson is tot stof vergaan. Zijn boeken zou hetzelfde lot kunnen treffen.

'Toen ik voor het eerst met dit vraagstuk werd geconfronteerd, dacht ik: wat als jij straks dood bent, Jonas? Wat zou je dan willen? En het antwoord is: ik zou veel liever hebben dat iemand over een 101-jarige man schreef, of over de broer van Gangster Anders, dan dat iedereen mijn boeken simpelweg vergat.'

Östers IF.

6. Voetbalclub: Östers IF

'Östers IF is mijn shitty shitty voetbalclub die in de derde Zweedse divisie speelt, wat het equivalent moet zijn van de zesde divisie in Nederland, maar het is mijn club en ze zijn de beste. Oude liefde vergaat niet. Eind jaren zeventig, begin jaren tachtig zijn wie driemaal kampioen van Zweden geweest. We hebben toen onder meer tegen Ajax gespeeld.'

7. Vervoermiddel: Trein

'Reizen per trein is rustgevend, vooral als het een lange reis betreft. Wanneer je zoals ik een nerveus persoon bent, is reizen per trein uitgesproken weldadig. Autorijden is een stressvolle manier van vervoer. Je moet voortdurend alert zijn. In een vliegtuig zie je niets, ook dat is allesbehalve ontspannend.

'In een trein ben je onderweg - wat goed is voor mijn rusteloze ziel - en tegelijk hoef je niets te doen. Je kunt helderder denken, je kunt schrijven. Er is een trein die van Stockholm naar het verre noorden van Zweden rijdt. Vroeger deed hij daar 24 uur over en dat was geweldig. Tegenwoordig is dat een veel snellere verbinding; een tragisch verlies. Reizen per trein biedt verbinding en isolement tegelijk.

'Isolement kan heel heilzaam zijn. Ik woon op een eiland. Dat biedt niet alleen fysieke isolatie, maar ook mentale. Wilde gedachten reizen niet goed over open zee. Ze blijven op het eiland. Ik geloof oprecht dat er zoiets bestaat als een eilandmentaliteit.

'Eigenlijk was ik daar al jaren van overtuigd, maar een reeks gebeurtenissen in 2010 gaf de doorslag. Het begon met een pilotenstaking, zodat alle vluchten van en naar Gotland werden gecancelled. Vervolgens kregen twee veerboten een aanvaring, zodat er ook geen scheepsverbinding meer was met het vasteland. Het was dus onmogelijk het eiland te verlaten.

'De mensen in mijn omgeving haalden hun schouders op, maar ik raakte totaal in paniek. Terwijl ik helemaal geen reisplannen had. Je kunt wel zeggen dat ik mij op dat moment de eilandmentaliteit nog niet eigen had gemaakt. Inmiddels wel en het gaat een stuk beter met mij.'

Beeld Judith Jockel

8. Televisieserie: Fawlty Towers (1975 en 1979)

'In twaalf episodes behandelt John Cleese zo'n beetje alle Britse vooroordelen, met uitzondering van homofobie. Want in de jaren zeventig bestonden er nog geen homo's in Groot-Brittannië, dat werd pas later uitgevonden, haha. In plaats daarvan wijdde hij een episode aan een stel dat niet getrouwd was, maar vandaag de dag zou dat een gay stel zijn geweest. Het is zo'n ongelooflijk intelligente serie, zoveel meer dan gewoon slapstick.

'Of het een inspiratiebron is geweest voor mijn eigen werk? Grappig, daar heb ik nooit zo over nagedacht, maar wat Cleese in die serie doet is het op humoristische wijze blootleggen van het menselijk tekort. Dat is precies wat ik in mijn boeken probeer te doen.'

9. Levensinzicht: Probeer het niet opnieuw

'Als het leven mij één ding heeft geleerd, is het: doe nooit opnieuw wat je al eerder hebt gedaan. Dat leidt alleen maar tot teleurstellingen. Ik zal twee voorbeelden geven. Toen ik jong was las ik De ondraaglijke lichtheid van het bestaan van Milan Kundera. Een verpletterende ervaring! Het is het eerste en enige boek dat ik van begin tot eind heb gelezen en daarna meteen opnieuw ben gaan lezen.

'Een paar jaar geleden vroeg iemand mij in een interview naar mijn favoriete boek en toen begon ik over Kundera. Enkele dagen daarna pakte ik het boek op en las enkele bladzijden. Toen maakte zich een vreemd gevoel van mij meester, een soort angst. Alsof er een stem klonk die zei: niet doen! Maak je relatie met dat boek niet kapot! Je was voorin de 20 toen je het las. De manier waarop het boek je toen raakte, heeft alles te maken met de persoon die je toen was. Dat kun je jaren later niet terughalen. Ik heb sindsdien herhaaldelijk de verleiding gevoeld het boek te herlezen, maar ik weet zeker dat dat vragen is om teleurgesteld te worden.

'Een tweede voorbeeld - wat banaler, vrees ik - betreft een fles Chateau Mussar die ik dronk in Malmö in 1997. Het is een Libanese wijn, geproduceerd in de Bekaavallei. In dit geval moet ik bekennen dat ik wél heb geprobeerd die ervaring te herhalen. Heel wat keren zelfs. Maar hoeveel flessen Chateau Mussar ik ook koop...'

Jonasson beaamt dat ook de personages in zijn boeken dit levensinzicht belichamen. 'Niet bij wijze van filosofie, want zo zitten ze niet in elkaar, maar intuïtief. Mijn personages doen iets, dat werkt een tijdje, maar op een gegeven moment verzetten ze de bakens en proberen ze iets totaal anders. Ze stappen het raam uit en belanden in een nieuwe wereld. En dat gaat ze goed af, tot de volgende verandering. Ze kijken nooit om.

'Datzelfde geldt voor mij, op elk gebied. Ik haat het om terug te gaan. Als ik een verkeerde weg insla - en geloof me, ik ben een meester in het verdwalen - rijd ik liever 60 kilometer om, dan dat ik omkeer.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden