De Wereld Draait Dis

Het legendarische Hier is... Adriaan van Dis is vanavond eenmalig terug (voor de gasten zie hierboven). Nooit is het succes van dit boekenprogamma door een ander geëvenaard.

Natuurlijk is het hem vaker gevraagd, of de tijd niet rijp was voor de terugkeer van VPRO-programma Hier is... Adriaan van Dis. Het legendarische praatprogramma waarin Van Dis (66) van 1983 tot 1992 ongeveer tweehonderd schrijvers interviewde. Daartoe behoorden Nobelprijswinnaars Elfriede Jelinek en V.S. Naipaul, maar ook Salman Rushdie, de dalai lama, Umberto Eco, Roald Dahl, Isabel Allende en Martin Amis. Hier is... Adriaan van Dis won in 1986 de Zilveren Nipkowschijf. Het succes is nooit door een ander boekenprogramma geëvenaard.


En nu, 21 jaar na de laatste uitzending, is het zover. Van Dis doet het vanavond nog één keer, niet bij de VPRO, maar bij de VARA, in de zendtijd van De Wereld Draait Door, aan de vooravond van de Boekenweek. De uitzending is afgelopen zaterdag opgenomen, omdat de gesprekken met buitenlandse gasten (zie boven) moeten worden ondertiteld. Van Dis: 'Ik heb meteen gezegd: luister, het wordt zoals vroeger. De hele oude equipe was er, alle cameramensen, de editor, regisseur Ellen Jens. Het hele decor is nagebouwd.'


Wat had u aan?

'Een overhemd van dertig jaar geleden, wat me nog prima zit. Ooit in Frankrijk laten maken voor veel geld. En ik heb ook mijn geluksdas maar omgedaan, een rode met vosjes die op katjes lijken. Kinderachtig, maar zo'n soort fetisj heb ik dan blijkbaar nodig. Alleen het publiek is anders, want van het oude publiek is de helft natuurlijk dood.'


Wie vroeg u dit te doen?

'Matthijs van Nieuwkerk. Ik zei meteen ja, en later dacht ik: o god, ik hang mijn kop in de galg, straks gaat iedereen zeggen dat ik er niks meer van kan omdat ik stokoud ben. Het programma heeft in de waardering mythische proporties aangenomen, terwijl het heus niet altijd spectaculair was. Er waren toen maar twee netten en er was geen afstandsbediening. Als je mij uit wilde zetten, moest je opstaan. Dus dacht men: laat maar lullen.'


Bent u nu niet een beetje te bescheiden?

'Nee hoor, ik betrap mezelf ook op dit gedrag. Sinds ik een afstandsbediening heb, ben ik ongeduldig. Ik wil dat er iets gebeurt, dus voor ik het weet zit ik in de traumahelikopter van SBS6. Dat ongeduld is bij jongere kijkers nog veel groter. Een gesprek bij zo'n programma als dat van ons begon zelden spannend. Het was meestal een kwestie van aftasten en na 12 minuten kon er plotseling iets ontstaan.'


Juist DWDD is gericht op de ongeduldige kijker. U keert in hun zendtijd terug.

'Precies. Dat vind ik grappig.' Van Dis slaat de armen over elkaar, de Van Nieuwkerkpose imiterend. 'Eersthebjedusdathelesnellepraten en plotseling stap je in... een... tijdmachine... van... rust.'


Zou er geen behoefte zijn aan een talkshow met gesprekken die wat langer duren en niet steeds worden onderbroken door leuke fragmentjes?

'Bij wie bestaat die behoefte dan?'


Bij mij, onder anderen.

'Ach, wat heerlijk. Nou, bij mij ook.'


Waarom gaat u dan niet gewoon weer maandelijks Hier is... Adriaan van Dis maken?

'Soms jeuken mijn handen, zeker bij buitenlandse auteurs, omdat die zelden op de Nederlandse televisie verschijnen. Maar ik wil andere dingen doen. Op 1 april begint het kloosterleven en ga ik twee jaar lang aan een grote roman werken.'


Zaterdag waren de opnamen. Hoe ging het?

'Tijdens de montage zag ik mijn onderkin, hoorde ik een naamval ontsporen en elke keer dat ik Smith zei, kwam mijn tong een stukje naar buiten. Daar let ik dan op. Maar ik geloof niet dat ik me hoef te schamen. Ik zag er, dat wil ik best toegeven, als een berg tegenop. Bij de VARA werken positieve mensen, die vragen: en, heb je er zin in? Ik kon natuurlijk niet zeggen: nee, ik ben doodsbang, maar dat dácht ik wel. Iedereen denkt: die Van Dis doet dat zomaar, maar dat is een misvatting. Het gevaar opzoeken houdt je kop jong, denk ik. Of eigenlijk weet ik het wel zeker.'


Kunt u verklaren dat het programma nog steeds mythische proporties heeft?

'Dat had voor een groot deel te maken met de voorname buitenlandse gasten. Naipaul was er, Jellinek, Rushdie. Ik denk dat men zich vooral dat herinnert, aangezien, en ik krijg dit bijna niet mijn strot uit omdat het al zó vaak is gezegd, Nederland de laatste jaren erg naar binnen is gekeerd.'


Zit u daar als journalist, schrij-ver of als geen van beiden?

'Een journalist heb ik mij nooit gevoeld. Ik wil ontzettend graag dat de mensen in de zaal het leuk vinden en dat ze het boek gaan lezen. Ik ben te veel aandeelhouder en heb te weinig afstand om me journalist te noemen.'


Zou het een succes worden, als u toch maandelijks zou terugkeren?

'Ja, bij een kleine groep, waardoor we door de netmanagers naar de late uren zouden worden verbannen. En ik cater niet voor slapelozen. Ik zou willen dat het programma om half negen zou worden uitgezonden en dat kan tegenwoordig niet. Op primetime verlangen we iets makkelijks. Zie het als een hamburger. Ik vind een hamburger hartstikke lekker, maar het is slecht voor me, dus ik eet ze niet meer dan vier keer per jaar. De televisie, maar steeds vaker ook de krant, presenteren ons de hele tijd hamburgers. Ja, zeggen ze, de kijkcijfers en het lezersonderzoek wijzen uit dat de mensen dat willen. Daarom zetten kwaliteitskranten het huwelijk van Sylvia en ik-weet-bij-god-niet-hoe-die-voetballer-heet op pagina één. Ik heb een abonnement omdat ik die onzin nou juist níet wil lezen. Maar als ik in een café ben, grijp ik naar De Telegraaf. Heerlijk. Héérlijk. Hamburgers!'


Zou het, deze redenering volgend, geen taak van de publieke omroep moeten zijn om op primetime niet alleen maar hamburgers te serveren?

'Ja, dat zou een taak moeten zijn. Leg het ze maar eens uit, dat het niet slecht hoeft te zijn als er naar een programma weinig wordt gekeken. De elite van de geest komt enorm tekort.'


Kijkt u veel televisie?

'Nee, als ik in mijn eentje televisie kijk, word ik er erg eenzaam van.'


Waarom?

'Omdat we in nare tijden leven. De toon van het debat is hard, het café dringt zich overal op. Ik klink misschien als een oude zak, maar ik wil veel cafépraat liever niet horen. Nog iets: waarom zit er zo zelden een filosoof of kunstenaar bij Mariëlle Tweebeeke aan tafel? Als er een ramp in Japan gebeurt, haal er dan eens een Japanse schrijver bij, in plaats van de zoveelste besnorde geleerde die vertelt over hoe atoomstraling de oogst van volgend jaar zal benadelen.


'Het denken speelt in de journalistiek nauwelijks een rol meer. We zijn doorgeslagen in onze culturele zelfhaat. Maar ik ben niet somber, hoor! Ik vind het bijvoorbeeld fantastisch dat jonge mensen zich hebben bevrijd van het verzuilde denken. Dat ze én naar SBS kunnen kijken én naar het Concertgebouw gaan. Terwijl ik, helaas, toch erg in goten ben geduwd: dit moet je lezen, dit hoort bij jou.'


Daar kon u niet aan ontsnap-pen, terwijl u dat wel wilde?

'Ik heb zeker een platte kant in mij. Dat wel. Af en toe een hamburger is heerlijk.'


Het is niet zo heel plat om af en toe een hamburger te eten. Waaruit bestaat uw platte kant nog meer?

'Dat zou u wel willen weten, hè? In Parijs ging ik ook naar slechte films, omdat ik graag wou weten waarom daar zo veel bezoekers naartoe gingen. Dat is de socioloog in mij.'


Dus niet de platte consument.

'Ander voorbeeld dan. Ik zat eens in de trein tussen allemaal dames van middelbare leeftijd in gouden kleren. Die gingen naar de Arena, naar de Toppers. Dat vind ik machtig interessant. Ik vrees dat, als ik er zit, ik het nog leuk vind ook. Ik ben ook eens naar carnaval geweest. Nou! Geweldig! Ik stond daar vrolijk te hijsen met de slager en de bakker.'


Er gaan reacties komen, donderdagavond.

'Daar sluit ik me geheel voor af.'


Men gaat zeggen dat u terug moet komen.

'Ja, of ze zeggen: daar heb je die arrogante kwal weer. Ik heb die naam, omdat ik zo raar praat. Dat komt doordat ik in Hilversum als druk kind van de openbare school ben afgehaald en naar de Godelindeschool ben gestuurd. Daar zeiden ze: 'schoolpluin'. Dus dat zei ik ook, want ik wilde erbij horen. Ik praat al veel gewoner dan vroeger.'


Heeft u bij Hier is... Adriaan van Dis mislukkingen gekend?

'Nou! Het hele interview speelde ik altijd van tevoren af in mijn hoofd, ook de antwoorden. En die antwoorden waren altijd méésterlijk. Waarom moesten we die mensen eigenlijk uitnodigen? Ik kon het beter zelf doen. Het viel dus soms tegen.


'Ik heb ook fouten gemaakt, bijvoorbeeld bij het beroemde interview met Willem Oltmans. Ik beschuldigde hem, zonder dat ik mijn bewering kon staven. En tijdens het beroemde gesprek met W.F. Hermans, dat zeer spoedig uit de hand liep, wist ik niet meer wat ik moest vragen. Na afloop had ik een enorme transpiratievlek onder mijn groene jasje. Hermans pakte mijn arm en zei: nou nou, ik heb het u wel moeilijk gemaakt. Toen vond ik hem meteen aardig. Maar nu voel ik me een zeer oude man die over zijn trofeeën praat.'


Hier is... Adriaan van Dis is vanavond om 19.30 uur te zien op Nederland 3.


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden