De wereld door een rode bril

Geen krachtiger kleur dan rood, waar ook ter wereld. Het Tropenmuseum besteedt er een expositie aan. En slaat daarmee een nieuwe richting in. Door Nell Westerlaken

Breng kardinaal Simonis samen met de kunstenares Inez van Lamsweerde. Zet een islamitische martelaar in de buurt van een erotisch spinnenweb van uit elkaar gescheurde panties. Lenin op een knipoog afstand van een Ferrari. Stel dan de vraag: waar zijn we?


Het antwoord ligt evenmin voor de hand als de vragen. We zijn in het Tropenmuseum. Zoals Nobelprijswinnaar Orhan Pamuk de kleur opvoerde als sprekend personage in zijn roman Mijn naam is rood, zo gebruikt het museum 'rood' als verbinding tussen culturen en tijdperken, tussen personen en de taal van hun beelden.


Rood staat in verschillende culturen voor zowel liefde als agressie, en soms voor goden, duivels, geboorte, dood, gevaar of erotiek: in elk geval voor heftigheid. Het dualisme van de kleur komt samen in de rode Ferrari op de expositie. Normaal gesproken een macho-symbool, maar deze, op ware grootte, is gemaakt van gebreide lappen die vrouwelijkheid uitdrukken.


Het is een onorthodoxe aanpak, 'afgekeken' van het Museum der Kulturen in Bazel. 'We zagen daar in 2008 een expositie met dit thema. Tijdens een eerste bezoek keken we vooral met 'volkenkundige' ogen: 'Wat een prachtige voorouderbeelden', zeiden we dan', zegt Ben Meulenbeld, conservator van het Tropenmuseum. 'Gaandeweg zagen we hoe mooi de connectie was met moderne kunst. We begonnen te spelen met het idee hoe we objecten uit Bazel konden combineren met dingen uit onze eigen collectie.'


Onorthodox is ook het ontbreken van een catalogus. In plaats daarvan is een glossy gemaakt die niet zou misstaan tussen de betere designbladen in de kiosk. Niet alleen deskundigen komen aan het woord, het ambitieus vormgegeven blad heeft bijdragen van onder anderen de journaliste Bettine Vriesekoop, de schrijver Hafid Bouazza en voormalig Artis-directeur Maarten Frankenhuis.


De expositie plaatst volkenkundige objecten naast moderne kunst aan de hand van universele thema's als goden en demonen, leven een eeuwigheid, voorouders, kracht en macht, aanval en verdediging. De symboliek van de kleur is niet in elke cultuur hetzelfde. Een rode Chinese bruidsjurk (die staat voor geluk, voorspoed), hangt bij een roodbedrukte shi'itische lijkwade (dood). Hetzelfde Chinese rood, dat van de voorspoed, was in de revolutie uitstekend bruikbaar, zoals zichtbaar is op de socialistische posters en beeldjes op de expositie: links rood. In de Verenigde Staten is rood juist rechts, want de kleur van de Republikeinen.


Ontwerpers van de tentoonstelling Maarten Spruyt en Tsur Keshef gebruikten abstracte kunst als associatieve elementen. Werk van Armando, Constant, Madeleine Berkhemer en de Aziatische kunstenares Kumari lijkt de zeggingskracht van de volkenkundige objecten te versterken. Iedereen mag er vrijelijk op los associëren, ook al omdat uitlegpanelen ontbreken. In plaats daarvan krijgt elke bezoeker een boekje met informatie over de geëxposeerde voorwerpen.


Hoewel volkenkunde de core business blijft, lijkt het museum met deze speelse aanpak zijn voorzichtigheid ten aanzien van volkenkundige educatie voorgoed te hebben losgelaten. Na vele jaren geleden al de moderne tijd te hebben geïntroduceerd in het tentoonstellingsbeleid, en westers en niet-westers te hebben gemixt, krijgt nu het modern-artistieke aspect meer ruimte.


'Ik zeg niet dat elke expositie in de toekomst hetzelfde uitgangspunt zal hebben, maar het geeft de richting aan', zegt Meulenbeld. Een van de pragmatische redenen is dat nieuwe museumaankopen uit niet-westerse culturen vaak als onethisch worden beschouwd: de voorwerpen horen bij de makers. En oudere maskers, schilden of andere dingen zijn soms gesmokkeld of gestolen.


Was er een tentoonstelling mogelijk geweest over een andere kleur, blauw bijvoorbeeld? Met andere woorden: hebben andere kleuren dezelfde krachtige connotatie? 'Ik zou een heel mooie tentoonstelling kunnen maken over blauw', zegt Meulenbeld. 'Uit de reacties merken we dat met name vrouwen iets meer hebben met rood, blauw is wat mannelijker. Maar rood is de kleur die iedereen, man of vrouw, het sterkst associeert met emoties.'


In tijden van economische crisis vertegenwoordigt rood ook de 'emoties' van het debetsaldo. Althans, voor wie in een cultuur woont met bankrekeningen. In een van de vitrines ligt een band van bamboe beplakt met 50 duizend minuscule veertjes. Rode veertjes. Op een van de Solomoneilanden waren de veertjes van de nectarvogel ooit een gangbaar ruilmiddel. Een man die 'rood stond', was een rijk man. Wel moest hij zijn kapitaal zorgvuldig wegzetten. Blootgesteld aan zonlicht verbleekten de veertjes namelijk. Was rood ook niet de huiskleur van de DSB-bank?


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden