De wereld als theater

IN DE GESCHIEDENIS van de Nederlandse pers heeft het voormalige verzetsblad Vrij Nederland altijd een bijzondere positie ingenomen. Al lang voordat de 'rode familie' uiteenviel, probeerde het weekblad zich te onttrekken aan het keurslijf van de verzuiling....

Vooral in journalistiek opzicht was het een boeiend experiment. Het blad bood zijn auteurs mogelijkheden waarvan collega's bij andere kranten alleen maar konden dromen. Redacteuren kregen letterlijk en figuurlijk alle ruimte en publiceerden paginagrote artikelen waaraan weken, soms zelfs maanden, research vooraf waren gegaan, over onderwerpen die in de media tot dan toe nauwelijks aan bod waren gekomen.

Terwijl de abonnees met tienduizenden toestroomden, werden traditionele grenzen tussen wetenschap, kunst, politiek en journalistiek doorbroken. Met spectaculaire onthullingen leverde het blad een belangrijke bijdrage aan de ontwikkeling van investigative journalism, maar het gaf - met Bibeb en Van Tijn - ook de toon aan in het genre van het interview. Vrij Nederland bleek een vruchtbare akker, die in de loop der jaren een rijke oogst aan boeken en bundels voortbracht.

Begin jaren tachtig keerde het tij. De politieke omslag in de samenleving, het groeiende aantal bijlagen en de verbreding van het werkterrein van de dagbladen en - last but not least - de heftige persoonlijke tegenstellingen in het kantoor aan de Raamgracht ontnamen het weekblad veel van zijn glans. Veel lezers haakten af en ook een aantal medewerkers hield het voor gezien.

Tot de redacteuren die vertrokken, behoorde ook Martin van Amerongen. Hij werd hoofdredacteur van De Groene Amsterdammer, een stap die alom verbazing wekte, omdat juist Van Amerongen gold als een typische representant van de Vrij Nederland-journalistiek. Midden jaren zestig was hij - na een carrière als magazijnbediende in een fabriek van damespantalons, assistent-deurwaarder en Vrije Volk-verslaggever - bij Vrij Nederland terechtgekomen en daar had hij zijn stilistische en intellectuele talenten tot bloei weten te brengen. Hij maakte naam met mooie reportages en meeslepende series, onder meer over Richard Wagner en de Duits-joodse dichter Heinrich Heine, artikelen die later in bewerkte vorm als boek verschenen.

Het water was De Groene midden jaren tachtig tot de lippen gestegen. Van de nieuwe hoofdredacteur werd verwacht dat hij het blad zou bevrijden van zijn 'brandnetelsoeplinkserigheid' en het een nieuw gezicht zou kunnen geven. Van Amerongen heeft die verwachting niet beschaamd. Bij zijn afscheid, afgelopen zomer, werd hij alom geprezen als 'de redder van De Groene'. Niet alleen het aantal abonnees was in die twaalfenhalf jaar gestegen, maar het blad was ook ontegenzeggelijk interessanter geworden.

Zijn vertrek ging vergezeld van interviews, optredens en beschouwingen. Daarnaast verscheen een tweetal boeken, een journalistiek portret van de hand van zijn vroegere medewerker Hans Schoots, en Zwierige passie, een selectie van 56 artikelen, in meerderheid geschreven voor Vrij Nederland, De Groene en NRC Handelsblad.

Zwierige passie geeft een uitstekende indruk van de brede belangstelling en journalistieke kwaliteiten van Van Amerongen. Veel stukken hebben sinds hun verschijnen, tien of twintig jaar geleden, weinig of niets van hun aantrekkingskracht verloren. Dat geldt niet alleen voor de artikelen met een min of meer tijdloos karakter,

maar ook voor ogenschijnlijk tijdgebonden stukken.

De bundel wekt de indruk dat Van Amerongen moeiteloos over vrijwel ieder onderwerp zou kunnen schrijven, of het nu gaat om politieke grappen, om voorzitters in het betaalde voetbal of om interpretaties van Shakespeare's Macbeth. Toch is die indruk in zekere zin bedrieglijk. Van Amerongen is een begaafd stilist, maar niet alle stukken graven even diep. Soms lijkt hij het vooral te moeten hebben van zijn verbale en intellectuele lenigheid, en vooral de kortere artikelen zijn goed beschouwd soms weinig meer dan speldenprikken.

Maar er staat ook ander werk in deze bundel. In de artikelen over theater, muziek en literatuur, bijvoorbeeld, klinkt de passie door die de titel belooft, en dat geldt ook voor enkele biografische portretten en de stukken die raken aan de Tweede Wereldoorlog. Dit zijn precies de thema's die de kern van zijn oeuvre vormen en vrijwel zonder uitzondering verbonden kunnen worden met Van Amerongens persoonlijke levensgeschiedenis, als kind van een joodse vader en een voor de nazi's gevluchte Duitse moeder - maar vooral ook als autodidact, voor wie kunst niets minder dan een primaire levensbehoefte is.

Dit laatste verklaart misschien ook waarom het cultuur-journalistieke werk uiteindelijk het meest beklijft. Misschien ligt het zelfs aan de basis van zijn schrijverschap, dat in deze zin kan worden opgevat als een poging de grenzen tussen kunst en werkelijkheid te doen vervagen. In Zwierige passie is de wereld een theater, bevolkt door zelfingenomen dictators, bureaucraten en dwarsliggers, door jiddische mammes en schlemielen, door artistieke genieën en dwazen, door idealisten en wraakzuchtigen.

Van Amerongen beziet die wereld met een milde blik; zijn toon is vaak licht en spottend, maar nergens cynisch. Dat zou hem ook niet passen als autodidact. Men zou zelfs kunnen zeggen dat hem een verlicht pedagogisch doel voor ogen staat. Het leven mag dan een drama zijn, maar juist de kunsten - theater, opera, muziek en literatuur - kunnen hier inzicht en troost verschaffen.

De enige wanklank in Zwierige passie wordt gevormd door het nawoord van de samensteller Martin Ros. De uitgever doet zich hier kennen als een ware fan en overlaadt de auteur met loftuitingen die men gewoonlijk reserveert voor een feest- of begrafenisrede. Ros laat iedere reserve varen bij zijn aanprijzing van het 'kroonboek' van 'de beste non-fictie schrijver van Nederland'. Een vals slotakkoord van een mooie compositie.

Frank van Vree

Martin van Amerongen: Zwierige passie.

De Prom; 376 pagina's; ¿ 45,-.

ISBN 90 6801 558 3.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden