De welsprekendheid op een graf

Soms zijn de mooiste kunstplekken te vinden net even voorbij de geijkte monumenten. In deze serie tips voor een extra afslag....

Wieteke van Zeil

Voor deze kunstplek hoef je alleen maar op het juiste moment je hoofd te buigen, naar links of rechts, om het te zien. Geen omwegen deze week; we blijven in de stad. In Florence, de stad die meer kunstwerken heeft dan Amsterdam paaltjes. En juist in die stad valt dan een monument op waar tekst een belangrijkere rol speelt dan beeld. Niet David, de Duomo, het kruis van Giotto of de Sabijnse maagdenroof. De route loopt naar de Santa Croce, de kerk van de grote graftombes. Negeer die van Galileo Galilei en Machiavelli, evenals het monstergraf dat voor Michelangelo is opgetrokken, en sla achterin, waar niets van waarde aandacht lijkt te trekken, de blik naar rechts. Naar de tombe van Leonardo Bruni (1369-1444).

Het graf steekt nogal eenvoudig af tegen de omgeving. Bruni ligt er, gebeeldhouwd in lichtbruin marmer, met de handen op zijn buik gevouwen. Op een reliëf onder hem houden twee engelen een plateau vast met daarop vier regels. De eerste twee: ‘Nadat Leonardo het leven heeft verlaten/ huilt de geschiedenis, de welsprekendheid is verstomd’. Geen idee wie die Bruni was, toen ik het voor het eerst zag. Maar die zinnen waren op zichzelf al mooi genoeg om te blijven hangen. Historia luget, Eloquentia muta est.

Waarop de tekst precies gebaseerd is, en dat elke zin aansluit bij een deel van de carrière van Leonardo Bruni, drong pas later door. De woorden van deze ode waren sterker dan degene over wie het ging. En op dat moment ook sterker dan de schilderijen in de stad.

Leonardo Bruni was kanselier van de republiek Florence. En hij schreef over geschiedenis. Hij vond in zekere zin de geschiedenis zoals wij die nu kennen uit, omdat hij haar indeelde in drie perioden – de vroege, de middelste, en de moderne. Door hem en tijdgenoot Petrarca noemen we de middeleeuwen de middeleeuwen. Hij is een van die figuren die in de borrelende tijd leefde dat in Florence de Renaissance echt werd ingezet, en die zich bewust was van de verschuiving die gaande was. Bruni vertaalde Plato en Aristoteles uit het Grieks in het Latijn en introduceerde daarmee een nieuwe stijl van vertalen, waarbij de betekenis van het geheel meer gewicht krijgt dan de afzonderlijke woorden. Hij gebruikte als eerste de term studia humanitatis (studie van de menselijke aspiraties), waardoor het ‘humanisme’ haar naam kreeg.

Geschiedenis kreeg mede door hem vorm, zou je kunnen zeggen. De klassieke retorica werd toegankelijk door hem, en het dode Latijn kreeg gevoel. Dat staat eigenlijk zin voor zin in dat sterke grafschriftje. Na de huilende geschiedenis en de verstomde welsprekendheid ook dat laatste: ‘Latinas lacrimas tenere non potuisse’ – het Latijn kan haar tranen niet inhouden.

Die vier regels houden Bruni in leven, maar bezingen ook het nieuwe bewustzijn in de Renaissance. Als je na het zien van dat kleine graf uit de Santa Croce Florence inloopt, lijkt even bijna alles wat je ziet een gevolg van Leonardo Bruni.

Wieteke van Zeil

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden