reconstructiecorona-app

De weg naar een corona-app voor contactonderzoek was ‘ergens wel dapper’ maar deugde van geen kanten

Minister Hugo de Jonge van Volksgezondheid tijdens de appathon. Het digitale evenement waar zeven potentiele corona-apps werden gepresenteerd. Er gaat veel mis.Beeld ANP

Voorlopig is de corona-app voor contactonderzoek nog ver weg. En dat terwijl het ministerie met ongekende voortvarendheid aan de slag ging. Wat ging er mis?


Als minister van Volksgezondheid Hugo de Jonge op dinsdag 7 april na premier Mark Rutte het woord neemt, kijken topambtenaren van zijn ministerie geïnteresseerd toe. Wat gaat De Jonge precies zeggen over het advies van het Outbreak Management Team: onderzoek de mogelijkheden voor ondersteuning van bron- en contactopsporing met behulp van mobiele applicaties? Volgens een bron is besloten eerst intern verder onderzoek te doen naar de effectiviteit en voorwaarden zo’n app. Pas later kan het ministerie er dan mee naar buiten treden.

Maar De Jonge is tijdens de persconferentie duidelijk: het kabinet denkt aan het gebruik van twee apps. Hij noemt bluetooth als mogelijke technologie voor het vastleggen van contacten van één van de apps, een app ‘die vertelt of je in buurt bent geweest van een andere gebruiker die besmet is’. Tijdens de beantwoording van de vragen zegt de minister dat hij ervoor wil zorgen ‘dat heel veel mensen’ die app gaan gebruiken. Het eventueel verplicht stellen sluit hij niet uit.

Wilt u dit artikel liever beluisteren? Hieronder staat de door Blendle voorgelezen versie

‘Complete verrassing’

Dat wekt verbazing. Op het ministerie, maar ook bij het Nationaal Cyber Security Center (NCSC) en in de Tweede Kamer. ‘Ik wist niet wat ik hoorde’, zegt Kees Verhoeven van D66. ‘Normaal gesproken worden dit soort maatregelen aangekondigd in een brief of iets dergelijks. Dit kwam als een complete verrassing.’

Dat het kabinet zoekt naar slimme manieren om de lockdown te beëindigen is dan bij een enkeling bekend. Eind maart heeft het ministerie van Volksgezondheid nog laten weten geen heil te zien in mobiele apps voor contactonderzoek. Tegen de Volkskrant zegt het ministerie dat een grootschalige invoering ‘niet proportioneel’ is omdat een voorwaarde is dat er veel wordt getest. ‘Het RIVM heeft daarom besloten om voorshands geen gebruik te willen maken van deze track- en trace-oplossingen’, aldus het ministerie.

‘Raar gesprek’

Begin april houdt minister van Veiligheid Ferd Grapperhaus een spontaan gesprek met enkele data-experts en vertegenwoordigers van grote bedrijven. De open vraag van de minister: kunnen we data slim inzetten om de verspreiding van het virus in de gaten te houden? Heeft iemand een idee? De minister wil dat gebruiken om de impact van de maatregelen te meten. Er liggen enkele wilde ideeën op tafel om gps te gebruiken.

De plotse aankondiging van De Jonge over een app zet de boel in beweging. Na de aankondiging van de bewindsman moeten zijn ambtenaren overuren maken. Al op 28 april moet de app ‘productierijp’ zijn, zo luidt de eis. En op 18 april zal de oplossing voor een ‘publieke proef’ beschikbaar moeten zijn. Dat is een ongekend korte tijdspanne, zeker voor dit soort complexe apps. Een betrokkene: ‘Gekkenwerk.’

‘Geweldig!’

Slechts drie dagen krijgen geïnteresseerde partijen om de deadline te halen. Dinsdag 14 april 12.00 stipt moeten ze hun voorstel hebben ingeleverd. De Jonge blijft naar buiten toe positief. Nog dezelfde dag jubelt hij over de ‘honderden partijen’ die gehoor gaven aan de oproep en een voorstel voor een corona-app indienden: ‘Geweldig!’

Onafhankelijke experts op het gebied van epidemiologie (RIVM, GGD), privacy, informatieveiligheid, techniek en medische expertise (ziekenhuizen) krijgen een dag later om een uur of 11 ’s avonds een mail van het ministerie. Het verzoek luidt of ze de dag erop om 9.00 achter de computer willen plaatsnemen voor een videovergadering. Het ministerie heeft al een eerste selectie gemaakt. Van de 750 ingediende voorstellen zijn er 66 overgebleven. De 67 in alle haast opgetrommelde experts met verschillende achtergronden moeten deze doornemen, zo luidt de opdracht.

Wie is de Mol

Ron Roozendaal, CIO van VWS, doet vanuit het ministerie via Webex de aftrap. ‘We gaan eens kijken hoe zelfsturend jullie zijn’, zegt hij. Wilma Haan, directeur van de Open State Foundation, voelt dan al nattigheid: ‘We werden in het diepe gegooid.’ Zo goed en kwaad als het gaat, gaan de groepjes met zeven of acht man aan de slag. Overigens zonder dat ze weten op basis waarvan ze de voorstellen moeten beoordelen. Het is zelfs niet duidelijk hoeveel apps ze te zien krijgen.

Ook nu is er weer haast: in theorie hebben ze een half uur per voorstel. Maar door allerlei technische problemen (bestanden kunnen niet op Apple-computers worden geopend), is dat in de praktijk fors minder. ‘Het was echt Wie is de Mol’, blikt Haan terug. ‘Steeds weer nieuwe mails met nieuwe instructies. Soms waren we een half uur aan het wachten op de beloofde mail. Die kwam dan, maar alleen met de aankondiging dat er straks een mail komt.’ Ook in andere groepen is soms maar vijftien minuten tijd voor een voorstel. Als een expert naar de ‘status’ van het gegeven advies vraagt, is de reactie van de sessieleider: ‘Goede vraag, nemen we mee.’

Dan is het stil

Na een lange en chaotische dag klappen de experts hun laptop dicht. Ze hebben geen flauw idee wat de uiteindelijke lijst zal worden en op basis van welke criteria. Wel weten ze dat verschillende apps – zoals Covid 19 Alert en ook SIA – niet voldoen aan de gestelde voorwaarden. Dan blijft het stil.

Ook de volgende ochtend horen ze niets meer. Vrijdagmiddag komt het ministerie na lang beraad met namen. Bij een deel van de experts die de apps de dag ervoor hebben beoordeeld, barst op dat moment de bom. Dat het een rommelige dag was, daar konden ze nog wel mee leven. Maar niet met de uitkomst. Met verbazing zien ze dat Covid 19 Alert en SIA óók op de lijst staan. Enkele kansrijke initiatieven staan er niet bij en sommige samenwerkingsverbanden, zoals Private Tracer, trekken zich vanwege het haastige proces terug. Even later nemen de experts publiekelijk afstand van het hele proces.’ Heldere maatstaven voor de beoordeling en ordening ontbraken.’

Twijfel en kritiek

De appathon – de hippe naam waaronder een weekend lang de apps onder de loep worden gehouden – moet dan nog beginnen. Heel Nederland mag meekijken naar de presentaties van de zeven partijen. Er gaat veel mis: de beloofde openbare broncode van de apps is er niet, er is een app die data lekt. Maar bovenal is er nog steeds de fundamentele twijfel: doen dit soort apps wel wat ze beloven te doen? Ook vanuit officiële hoek is de kritiek niet mals. KPMG stelt vast dat ‘geen van de gepresenteerde apps op dit moment voldoende veilig is’. Ook de landsadvocaat trekt aan de bel: bij geen van de voorstellen kan worden vastgesteld dat ze voldoen aan de uitgangspunten.

Hoogste VWS-ambtenaar Erik Gerritsen probeert zondag de angel uit de oplaaiende discussie te halen door te zeggen dat het kabinet niet binnen twee weken voor een app zou willen kiezen. En Ron Roozendaal zegt dinsdag tijdens een technische briefing ‘diep onder de indruk’ te zijn, ‘ongeacht wat er het afgelopen weekend allemaal is gebeurd’.

‘De’ corona-app bestaat niet. Er zijn verschillende soorten apps voor verschillende problemen. De afgelopen weken ging het alleen over de traceer-apps. Hoe zit het met die andere?

‘Ergens wel dapper’

Michel van Eeten, hoogleraar internetveiligheid aan de TU Delft en betrokken bij het proces, vond de aanpak ‘ergens wel dapper’. Van Eeten: ‘Normaal probeert het ministerie op allerlei manieren risico’s te voorkomen, dit was vrij risicovol en in alle openheid.’ De andere kant is dat pijnlijk duidelijk werd dat de opzet en het tijdpad van het ministerie niet deugde. ‘Het idee dat je in een paar weken een app in elkaar kunt stampen, is waanzin.’

Exact twee weken na de aankondiging had minister De Jonge op dinsdag 21 april tijdens de nationale persconferentie de nieuwe app moeten presenteren. Maar dinsdagavond stond niet hij maar RIVM-baas Jaap van Dissel naast premier Mark Rutte.

Lees ook

Zeven corona-apps na rommelig, haastig en chaotisch selectieproces: ‘Geen flauw idee hoe deze lijst tot stand is gekomen’ 

Kritiek uit alle geledingen over haasttraject corona-app 

De overheid wil een privacyvriendelijke pandemie-app voor alle Nederlanders, maar hoe dan?

De kans dat er snel een app komt die de GGD kan helpen bij contact- en brononderzoek naar het coronavirus wordt steeds kleiner.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden