De weg naar de troon: Koning Willem IV

Een lichte euforie bevangt Nederland als op de avond van de 27e april 1967 wordt bekendgemaakt dat prinses Beatrix is bevallen van een zoon. De eisen die aan de kroonprins worden gesteld, zullen `uiterst zwaar’ zijn. Tegen die druk zal Willem-Alexander zich lang verzetten.

Zeven pond en 350 gram woog de prins. Het monarchistisch matriarchaat zou na ruim honderdzeventig jaar worden doorbroken. Na koningin Emma, Wilhelmina, Juliana en straks Beatrix zal ooit koning Willem IV de troon bestijgen. Zijn namen worden een aantal dagen later bekend: Willem-Alexander, Claus, Georg, Ferdinand.

Koningin Juliana heeft die dag een inkomend staatsbezoek en wordt geacht aan de dis te zitten met koning Mahendra van Nepal. Maar ze is bij haar dochter in het ziekenhuis. De honneurs in het Amstelhotel worden waargenomen door prins Bernhard, die als trotse grootvader een toast uitbrengt op de toekomstige koning. De Rijksvoorlichtingsdienst laat een bericht uitgaan: `Heden, 27 april 1967, heeft H.K.H. Prinses Beatrix in het Academisch Ziekenhuis in Utrecht het leven geschonken aan een flinke welgeschapen zoon. De bevalling, die langs operatieve weg heeft plaatsgevonden, verliep geheel naar wens. De toestand van moeder en kind is bevredigend.’

Verwachtingsvolle toespraken
In de dagen die volgen worden verwachtingsvolle toespraken gehouden door hoogwaardigheidsbekleders over de uiteraard nog van niets wetende boreling. Ze laten zien hoe groot de druk is die er op de schouders van de kroonprins gaat rusten. Minister-president Piet de Jong hoopt dat Wilem-Alexander ertoe bijdraagt dat de liefde voor het koningshuis in Nederland zal groeien. En dat de regering een grote verantwoordelijkheid draagt tegenover dit kind. De voorzitter van de Tweede Kamer Frans Jozef van Thiel zegt onomwonden dat de eisen die aan de kroonprins worden gesteld `uiterst zwaar’ zijn. Tegen die druk zal de prins zich lang verzetten.

Zijn jeugd op kasteel Drakensteyn is onbezorgd. Het zijn gelukkige jaren voor het gezin van Beatrix en Claus, voordat het koningschap roept. De natie krijgt Willem-Alexander op vaste momenten te zien. Zo is er de jaarlijkse fotosessie in het Oostenrijkse wintersportoord Lech. Zijn schoolgang wordt ook gemarkeerd met een fotomoment. Als het gezin van Drakensteyn verhuist naar Den Haag, zijn de veranderingen groot. Een roddelbad schrijft dat Willem-Alexander tegen zijn moeder zegt dat hij de beste is op school. Het is een kleine vingeroefening voor de stroom aan speculaties, onzin en halve waarheden die hij nog over zich krijgt uitgestort door een steeds verder uitdijende roddelpers.

Complicerende factoren
Een hoogvlieger is Willem-Alexander niet op school. Er zijn nogal wat complicerende factoren. Het gezin verhuist en ligt sterker onder het vergrootglas dan op Drakensteyn. Zijn vader wordt depressief en zijn moeder gaat voluit voor de missie van het koningschap. In de weekends gaat Willem-Alexander vaak naar Het Loo, naar zijn oom Pieter van Vollenhoven en tante prinses Margriet. Hij wil eigenlijk weg van wat hem benauwt. De oplossing wordt snel gevonden: hij zal een toelatingsexamen doen voor een internationale school in Wales, het Atlantic College.

Pas als hij achttien wordt, laat Beatrix het land kennismaken met haar zoon. Schrijfster Renate Rubinstein krijgt de opdracht een boekje te maken over Willem-Alexander. Zo maakt Nederland kennis met een vrolijke jongen, die vindt dat zijn moeder bekakt praat, die niet in Leiden wil studeren maar in Amsterdam, een hekel heeft aan discriminatie, wildplassen niet schuwt en de roddelpers graag op het verkeerde been zet.

Dienstplicht
Als hij slaagt in Wales, kiest hij voor de marine om zijn dienstplicht te vervullen. Anders dan bij landmacht of de luchtmacht onttrekt hij zich na Wales in feite weer aan het ouderlijk gezag. Want na zijn opleiding die hij in augustus 1985 begint, vaart hij op twee fregatten: de Hr. Ms Tromp en de Hr. Ms Abraham Crijnssen. Hij wordt aspirant reserve-officier en zit in de opleiding met afgestudeerden. Hij trekt meer op met leeftijdgenoten die rechtstreeks van de middelbare school adelborst worden. Tijdens zijn dienstplicht schaatst hij de Elfstedentocht. In juli 1986 zweert hij in aanwezigheid van zijn ouders trouw aan de koningin.

Zijn studie geschiedenis in Leiden wordt begeleid door Henk Wesseling. Na de vrijheid in Wales en op de fregatten is de landing op de collegebanken hard. Willem-Alexander gaat weliswaar zelfstandig wonen in een pand op het Rapenburg, maar hij bevindt zich in een glazen huis. Na lang aarzelen wordt hij lid van het studentencorps Minerva en neemt uitbundig deel aan het studentenleven. Zijn `prins pils’-imago krijgt in die jaren gestalte. In 1988 haalt hij het nieuws door met zijn auto in een Leidse singel te belanden. Zijn afstuderen zeven jaar later gaat gepaard met de bekendmaking door Wesseling dat de prins `intelligent, maar geen intellectueel’ is. Zijn scriptie over de relatie van De Gaulle tot de NAVO blijft geheim. Hij kreeg er een 8 voor.

Interview
Koningin Beatrix legt net voor het afstuderen een lijntje met voormalig omroepbaas Ed van Westerloo. De prins moest maar eens geïnterviewd worden. Dat gebeurt ook. De twee kennen elkaar van de documentaire die werd gemaakt toen Beatrix vijftig werd en waaraan Willem-Alexander medewerking verleende. Het uiteindelijke resultaat is een televisie-interview waarin veel is geknipt. Hij vertelt dat hij tijdens zijn studie het koningschap accepteerde. `Zonder inhoudelijke kant zou het een stuk moeilijker zijn voor mij om te aanvaarden.’ Voor hem is `meer franje, minder inhoud’ geen optie, zegt hij in 1993 al en ook in latere televisie-interviews hamert hij op het inhoudelijke koningschap. De televisiekennismaking van het Nederlandse volk levert verder op dat hij niet zal samenwonen, maar wil trouwen, het meisje desnoods boven de troon verkiest, een grote passie voor het vliegen heeft en de voorgenomen afschaffing van de dienstplicht betreurt.

Herman Tjeenk Willink maakt als voorzitter van de Eerste Kamer indruk op het Koninklijk Huis met een toespraak over `het koningschap in een veranderende wereld.’ Hij wordt gevraagd een programma voor Willem-Alexander te maken, wat in feite de aanloop tot de opleiding voor het koningschap vormt. Hij volgt een rechtshandhavingsprogramma en bezoekt instanties van de verschillende overheden. Zijn rechterhand wordt Jaap Leeuwenburg, die hem tot de dag van vandaag als een schaduw volgt en zijn belangrijkste adviseur is. Met Tjeenk Willink bedenkt hij het verdere programma van de prins. Voor een kennismaking met het bedrijfsleven wordt Floris Maljers ingeschakeld. Halverwege de jaren negentig wordt besloten dat Willem-Alexander vooral generatiegenoten moet ontmoeten en zo weinig mogelijk bobo’s. Van leeftijdgenoten hoor je meer en zij zullen straks op andere posities ook aan het roer staan. Het cultuurprogramma wordt verzorgd door Henk van Os. Ook loopt hij stages bij de krijgsmachtdelen die hij nog niet kent: de landmacht, de luchtmacht en de marechaussee.

Aandachtsgebieden
Langzaamaan wordt duidelijk dat de prins aandachtsgebieden moet kiezen om zijn wachtende jaren voor de troonsbestijging zinvol in te vullen. Waar lotgenoten in andere monarchieën worstelen met hun bestaan, zet Willem-Alexander schreden op terreinen waaraan zijn naam onlosmakelijk zal worden verbonden. Een daarvan wordt zichtbaar als hij een televisie-interview geeft aan Paul Witteman. Daar laat hij bijna terloops vallen dat hij zich gaat ontplooien in het watermanagement.

Het interview is belangrijk. Want de credits die hij heeft opgebouwd naar aanleiding van zijn vorige televisiegesprek met Ed van Westerloo, zijn verdampt. Zijn imago als rokkenjagende, op wild schietende prins pils staat nog fier overeind. Zijn adviseurs vinden dat zichtbaar moest worden wat hij aan opleiding had gedaan en dat hij klaar is voor het koningschap, als het zo ver komt.

Sport
Een tweede aandachtsterrein wordt de sport. Willem-Alexander wordt niet zonder slag of stoot IOC-lid in 1998. Minister-president Kok zit er een beetje mee. Sportstaatssecretaris Erica Terpstra is nog enthousiaster dan de prins en diens ouders hebben ook al een positie gekozen, voordat Kok zich heeft uitgesproken. Omdat de kandidatuur van de prins wordt bekendgemaakt net voordat hij afreist naar de Winterspelen van Nagano, slaat daar het nieuws stevig in. Vooral bij IOC-kandidaat Wouter Huibregtsen. Die verkeert in de veronderstelling dat hij op achtergrondbasis met Volkskrant-journalist Hans van Wissen spreekt, als hij zijn ergernis ventileert. De volgende dag haalt Huibregtsen op de voorpagina uit naar de kroonprins.

Die storm is snel over. Ernstiger zijn de verhalen over de steekpenningen voor IOC-leden die kandidaatsteden hebben begunstigd. Het IOC-lidmaatschap van Willem-Alexander wordt om die reden nog niet geactiveerd, de IOC-bonzen Rogge en Pound doen eerst een onderzoek. De maatregelen die daaruit voortkwamen zijn voldoende vertrouwenwekkend voor premier Kok om Willem-Alexander te laten functioneren als bestuurder van het IOC.

Gouden greep
Terwijl hij zichtbaar bezig is met sport, bekwaamt hij zich achter de schermen in het watermanagement. Het idee kwam van zijn vader prins Claus en was voortgevloeid uit diens passie voor Afrika en zijn adviseurschap van de minister voor Ontwikkelingsamenwerking. Wat in zijn jeugd begint als vaderlijke vermaning dat je de waterkraan niet zomaar mocht laten lopen, wordt een aandachtsgebied waarop hij zich zou profileren. Het blijkt een gouden greep. Water is verbonden met de geschiedenis en toekomst van Nederland. Politiek gezien is water niet omstreden, behalve in die gebieden waar water schaars is. De prins concentreert zich op te veel en te vuil water. Van te weinig water zou hij wegblijven. En het Nederlandse bedrijfsleven heeft door de historische strijd met het water een expertise ontwikkeld die op wereldniveau kan worden gebruikt en ook daar zal de prins een rol in spelen.

Op het ministerie van Verkeer en Waterstaat krijgt Willem-Alexander een rechterhand die hem laat kennismaken met de wereld van het water. Een soortgelijke variant vindt hij op het ministerie van VROM als hij de ruimte erbij trekt. Water en ruimte zijn immers onlosmakelijk verbonden. Hij wordt ook nog eens speciaal adviseur van secretaris-generaal Ban ki Moon van de Verenigde Naties. Hij zet in 2008 het jaar van de sanitatie op de politieke agenda en reist onvermoeibaar de wereld over. Zijn twee portefeuilles, het water en de sport, hebben hem laten kennismaken met de kunst van het politieke bestuur, hij ontmoette staatshoofden, agendeerde onderwerpen en leerde er dingen in beweging te zetten. Het lijkt een gedroomde voorbereiding op het koningschap.

Emily
Na een jarenlange vriendschap met Emily Bremers en tal van speculaties over een op handen zijnde verloving, meldt José van den Broek, de vrouw oud-minister Hans van den Broek in het Stan Huygensjournaal dat het `uit’ is. Enkele jaren later dient zich een nieuwe liefde aan. In Sevilla ontmoet hij Máxima Zorreguieta. Zij is Argentijnse, bedrijfseconome en dochter van Jorge Zorreguieta, een oud-staatssecretaris van landbouw in het Videla-regime. Dat geeft politieke bonje in Nederland. Als blijkt dat de prille relatie serieuze proporties krijgt, zet minister-president Kok achter de schermen Max van der Stoel aan het werk. Complicerende factor is dat Willem-Alexander Máxima al ten huwelijk heeft gevraagd. Het wordt nog ingewikkelder als de prins het op een persconferentie in New York opneemt voor zijn schoonvader. Het dondert en bliksemt in Den Haag. Kok veegt hem de mantel uit. Intussen moet Van der Stoel de aanstaande schoonvader van Willem-Alexander overreden niet te verschijnen bij verloving en huwelijk. Dat lukt uiteindelijk Máxima en Willem-Alexander wel.

Na de verloving wordt Tjeenk Willink weer ingeschakeld om een introductieprogramma voor Máxima te schrijven. Ze volgt een verkorte stoomcursus die haar verloofde veel uitgebreider heeft gehad.Samen gaan ze in te najaar op pad door de provincies en de vier grote steden. Het zal de media de `Máxima-toer’ worden genoemd. Na het huwelijk op 2 februari 2002 vestigt het paar zich op landgoed De Horsten, in villa `De Eikenhorst’. De zwangerschap van Máxima wordt als nieuws gemeld op de eerste bijeenkomst die het paar heeft met de Vereniging Verslaggevers Koninklijk Huis (VVKH). Het echtpaar krijgt drie kinderen: na Amalia volgen Alexia en Ariane. Willem-Alexander vindt samen met de Rijksvoorlichtingsdienst ter bescherming van zijn gezin de mediacode uit. Het behelst dat de media leden van het Koninklijk Huis met rust laten, in ruil voor fotomomenten en informatie.

Oranje Fonds
Als huwelijkscadeau kreeg het paar het Oranje Fonds. Met het geld van JulianaWelzijnsfonds en jaarlijkse bijdragen van de Postcodeloterij, worden tal van organisaties en burgerinitiatieven financieel gesteund. Dat zou in de periode van politieke polarisatie na 2002 een sociaal bindende rol kunnen vervullen. Aandacht is er aanvankelijk vooral voor de nieuwe Nederlanders. In tweede instantie bekommert het paar zich ook over de oudere Nederlanders en de jongeren. In die zin is het Oranje Fonds ook een goede voorbereiding op het koningschap.

Willem-Alexander in april 2008 (ANP)
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden