De weg komt

Ze hebben grote verkeersplannen zien komen en verdwijnen, maar de inwoners van Groessen zwichten nu toch echt voor een nieuwe snelweg die de chaos tussen Arnhem en Nijmegen moet beteugelen....

Het spiksplinternieuwe woonwijkje Diesfeldt ligt er keurig bij. De huizen in twee kleuren baksteen zijn omringd door oude bomen. De gerestaureerde middeleeuwse boerderij Klein Rijswijck troont aan kop. Over deze dorpsuitbreiding lijkt nagedacht. De nieuwe huizen zijn ingepast in de landelijke omgeving. De term ‘witte schimmel’, voor achteloze bouw aan dorpsranden, is hier niet van toepassing.

Is die moeite vergeefs geweest? Precies op deze plek zal de A15 het dorp Groessen schampen. De oude boerderij, de nieuwe huizen – ze zullen moeilijk inpasbaar zijn. De route van de snelweg die de voorkeur heeft van alle bestuurders, voert er zo ongeveer pal overheen. Hoe kan dat?

Het simpele antwoord is dat niemand meer rekening hield met de snelweg. Het rijk had het doortrekken van de A15 eind jaren negentig uit de plannen gehaald. Verbreding van de A50 en de A12 moest voldoende zijn om het verkeer in de regio Arnhem en Nijmegen te laten doorstromen. In plaats van twee rijbanen hoefden er maar drie te komen.

De bewoners van Groessen en de gemeente Duiven wilden niets liever dan dat geloven. Groessenaar Sjef van Groningen: ‘We haalden opgelucht adem.’ De Liemers, het gebied tussen de Rijn, Zevenaar en Arnhem dat ooit bij Duitsland hoorde, is in trek voor verkeersplannen. Eerst jarenlang de A15, toen de Betuwelijn, nu opnieuw de A15: bewoners buigen zich al vanaf 1962 over verschillende tracés. Die kwamen nooit verder dan het papier. Piet Derksen, beheerder van het dorpshuis van Groessen: ‘Voor de A15 van Bemmel naar Babberich zijn in 1972 zelfs boeren onteigend. Later konden ze hun land weer terugkopen.’

Misschien ziet een planoloog een rommelig gebied waar het grote gebaar en de rechte lijnen ontbreken: de rivier deed zijn werk, kleine tuinders maakten het af, en toen het niet meer lucratief was om met kistjes achter in de auto naar de veiling in Zevenaar te rijden, lieten zij een verkaveld gebied achter met louter plassen, bosjes, weitjes en dijken. Maar voor de bewoner heeft elk bosje, elk weitje waarde. Niet alleen vanwege het groen, ook omdat op dat ene weiland altijd het carbidschieten plaatsvindt, en in die boerderij daarginds het buurtfeest.

Groessen is zo’n dorp waarop globalisering en verstedelijking maar geen vat schijnen te krijgen. Oeroude tradities van processie en schutterij leven er voort. De verenigingsdichtheid is er het grootste van heel Nederland, heeft ooit iemand uitgerekend. Op tweeduizend inwoners zijn er vijftig bloeiende verenigingen. Het dorp leeft van feest naar feest: van het schutterijfeest met kermis in de nazomer naar het carnaval in het voorjaar.

André van der Aa, die uit de stad naar buiten trok en een huis met grote tuin in de buurtschap Helhoek kocht, kende de charmes van Groessen niet, maar is er nu aan verknocht. ‘Zaterdags kom ik niet aan grasmaaien toe: iedereen die langs mijn tuin komt, maakt een praatje.’

Jongeren scholen samen in vriendengroepen, bouwen samen een carnavalswagen, zitten samen aan een ‘kermistafel’, gaan samen op vakantie en blijven dat hun hele leven lang doen. Van Groningen: ‘Waar in de stad een jongerenwerker nodig is, regelen de jongeren het hier zelf.’ Afgelopen weekeinde was er het kuulfeest, een traditie ter ere van het pas ingekuilde gras.

Altijd komt er veel drank bij kijken, maar zelden loopt het uit de hand. Van der Aa: ‘Ik ben nog altijd verbaasd over de hoeveelheden die jaarlijks vloeien in de overvolle kermistent, maar er wordt nooit geslagen.’ Ook over andere uitspattingen kan niemand iets navertellen. ‘Ze zullen plaatsvinden, maar ik heb nooit gehoord of gezien dat iemand een ander zonder toestemming aanraakte.’

Deze sociale cultuur staat onder druk van verkeer en oprukkende wijken. ‘Zolang wij hier wonen, en dat is dertien jaar, hebben we hier al met verschillende clubjes samen gezeten’, zegt Van der Aa. Voor ‘zijn’ Helhoek lijkt het nu echt menens. De buurtschap zal in zijn geheel worden opgeofferd aan de A15.

De hele Liemers herkent die pijn. Het gebied heeft zwaar te lijden gehad van de Betuwelijn. De futuristisch aandoende spoorlijn komt uit het Pannerdensch Kanaal omhoog en splijt tot aan de Duitse grens het uiterwaardenlandschap en menig buurtschap. Weggetjes komen tot stilstaand bij ‘een Berlijnse muur’. De nutteloosheid ervan wordt dagelijks gevoeld: geen trein waargenomen sinds de opening.

Sjef van Groningen geeft een rondleiding en wijst een wormenkwekerij aan. ‘Die kan lang wachten tot duidelijk is of de trillingen van de goederentreinen zijn bedrijf schaden.’

Roelof Ruizendaal overleefde als kweker door zich op de niche van de zeldzame bloem Gloriosa te storten. Zijn huis en moderne kassen zijn, door de hoge muren van de spoorlijn, afgesneden van het dorp. Hij voelt zich geïsoleerd. ‘Gelukkig weten ze mij nog wel te vinden voor de bouw van een carnavalswagen.’

Maar van de dertig carnavalsgroepen in Groessen doen er dit jaar voor het eerst vier niet mee. Hun ‘warme’ schuren liggen niet meer zomaar aan het eind van de straat, maar veel verder om de hoek. Want een weg of een spoorlijn is als een rivier: wat hemelsbreed dichtbij is, blijkt in werkelijkheid haast onbereikbaar, zegt Van der Aa. ‘Men beseft niet hoe ingrijpend een gemeenschap verandert door infrastructuur.’

Een nieuwe waterscheiding is ophanden. De A15 komt eraan; dat is zo goed als zeker. Het verkeer rondom Arnhem en Nijmegen heeft geen alternatief. Eén ongeluk en het staat direct muurvast. Provincie en stadsregio Arnhem Nijmegen hebben na 1996 alles op alles gezet om het verkeersinfarct weer onder de aandacht van de minister te brengen. En dat is gelukt. Het hielp dat een groot ongeluk op de A12 vorig jaar het hele verkeer uren vastzette – maar het hielp ook dat provincie en stadsregio het laatste jaar eendrachtig samenwerkten en slechts één oplossing aandroegen.

Niet het aanhaken van de A73 op de A15, niet de verbreding van de A12, niet het opwaarderen van de N325 tot autosnelweg zouden het gebied ontlasten; een robuuste rondweg in de vorm van de doorgetrokken A15 zou het doorgaande verkeer een alternatief bieden. Achtereenvolgens wezen een haalbaarheidsstudie, een quick scan en een netwerkanalyse in die richting. Samen met een eigen bijdrage van een dikke 100 miljoen wisten ze oud-minister Peijs van Verkeer te overtuigen. Op de valreep van haar ministerschap sloot ze november vorig jaar een overeenkomst met provincie en stadsregio voor een versnelde doortrekking van de A15.

Ook het tracé stond de bestuurders glashelder voor ogen: de snelweg zou de A12 moeten bereiken langs het dorp Groessen, over het buurtschap Helhoek en dwars door de groene weilanden tussen Duiven en Zevenaar.

De inwoners van dorp en buurtschap, ternauwernood opgekrabbeld van de mokerslag van de Betuwelijn, waren overdonderd. Ze begrepen niets van dit spel. Ze begrepen nog minder van de rol die ze nog te spelen hadden. Wat hadden zij nog te zeggen? Het voorkeurstracé lag toch al vast?

Deze vragen werden door de medewerkers van ViA15, het projectbureau waarin rijk, provincie en stadsregio samenwerken, op vijf informatieavonden beantwoord. Hun boodschap was dubbel. Aan de ene kant was het een en al meedenken en meepraten, want het project was meteen een proef (‘Pilot Inspraak Nieuwe Stijl’) voor nieuwe manieren van inspraak die het rijk wenst. Bovendien vereist de tracéwet dat elk alternatief zou worden onderzocht en getoetst: één vergeten, en de Raad van State haalt een grote streep door de hele snelweg. Aan de andere kant was er geen woord Frans aan het verhaal dat andere plannen het niet zouden halen bij de route die provincie, rijk en stadsregio al als favoriet verkozen.

Sjef van Groningen vroeg zich op twee informatieavonden vertwijfeld af of het hele circus alleen maar voor de vorm was opgezet. Konden er daadwerkelijk nieuwe ideeën worden ingediend op de meedenksessies? Hij had de marktscan bestudeerd en was bang dat de uitkomst al vaststond. ‘Langs de hele route staan nieuwe woonwijken en bedrijventerreinen ingetekend. Het doel van de A15 is niet alleen het oplossen van een verkeersprobleem. Daarvoor zijn er te veel zogeheten economische kansen.’

Wat gaat Groessen doen? Fel actievoeren? Van Groningen: ‘Kijk, de Betuwelijn bood ons niets. Iedereen was ertegen. Maar over een snelweg zijn we verdeeld.’ Forenzende dorpsbewoners ondervinden het fileleed dagelijks, en ook voor ondernemers zijn verkeersopstoppingen een zware kostenpost. Dozen Gloriosa’s van kweker Ruizendaal gaan nu al twee keer per dag richting Schiphol. Straks zullen ze online besteld en direct afgeleverd moeten worden. De A15 is voor hem sociaal misschien een ramp, maar zakelijk een uitkomst.

De milieugevolgen van een snelweg zijn voor het hele gebied duidelijk: meer geluid, meer fijnstof, meer licht. ‘Hoe de wind ook waait, je hebt altijd achtergrondgeluid.’ André van der Aa zou daarbij het liefst zijn persoonlijke argument inzetten: de A15 ruïneert het laatste groen tussen Duiven en Zevenaar. Bijkomende ervaring: de gemeente Zevenaar heeft van meet af aan meegewerkt aan de Betuwelijn; de gemeente Duiven niet. Van Groningen: ‘Zij hebben mooie doorzichtige geluidswallen, wij kregen 5 meter hoge muren.’

Dus heeft de Bewonersgroep Groessen afgesproken niet meer tegen windmolens te zullen vechten. ‘Er zijn veel mensen beschadigd, we willen herhaling voorkomen.’ Net als de Betuwelijn zal de A15 er gewoon komen. Nu is het zaak eruit te slepen wat eruit te slepen valt. Van der Aa: ‘We willen er zo goed mogelijk uitkomen.’ Een verdiepte ligging, het sparen van buurtschappen, terug kunnen bouwen in het buitengebied, geluidswallen. Het verlanglijstje is nog niet af.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden