De week van de baksteen

Architect Jan Peter Wingender wordt gelukkig van baksteen, hij geeft hij er zelfs lezingen over. 'Nederland is te nat voor hout, en natuursteen is te ver weg. Die stenen uit rivierklei, dat is ons materiaal.'

Hoeveel bakstenen zijn er in Nederland?

'Er zijn tien fabrieken in Nederland, die produceren een miljard stenen per jaar. Dat gaat al een paar eeuwen zo. Dus, best veel bakstenen.'


Wat vindt u er mooi aan?

'Het hoort bij deze delta. Het is oer-Hollands. Nederland is te nat voor hout en natuursteen is te ver weg. Die stenen uit rivierklei, dat is ons materiaal.'


Het geeft Nederland identiteit?

'Het kleurt het rivierenland. Rijd maar eens oostwaarts. Halverwege verandert Duitsland van kleur, waar de huizen eerst van gebakken steen waren, wordt het stuc en hout. Heel anders. Dan weet je dat je het rivierengebied hebt verlaten.'


Denk je weleens, kan het niet een onsje minder met die bakstenen?

'Dat denk ik nooit. Ik word gelukkig van een mooie gevel, waar de architect goed heeft nagedacht over het metselwerk en zijn dilataties zo heeft verwerkt dat een leek ze niet ziet.'


U ziet het dus wel. Maar wat zijn dilataties?

'Je kunt baksteen niet rechttoe rechtaan metselen in grote oppervlaktes. Dat scheurt, omdat baksteen krimpt en uitzet door kou en warmte. In de metselstructuur moet je dat opvangen, dat heten dilataties. Een architect die er verstand van heeft, werkt zijn dilataties zo weg dat het onderdeel uitmaakt van de vorm.


Beste bakstenen gebouw ooit?

'Beurs van Hendrik Berlage in Amsterdam. Een feest van baksteen. De steen is hier op alle denkbare manieren toegepast: als constructie, bekleding en decoratie. Vorm is techniek en tegelijk versiering. Heel knap.'


U wordt echt blij van baksteen?

'Ja. Ik kijk er graag naar als ik door de stad loop.'


Modern hoogtepuntje?

'De moskee van architect Marlies Rohmer in Amsterdam Oost, met een prachtige muur van Petersen baksteen, een Deense fabriek die in kolen gestookte ovens bakt. Of het Andreas Ensemble in Amsterdam West, gemaakt met een klassieke Duitse Hagemeister baksteen die deels achterstevoren is geplaatst. Briljante vondst!'


Genieten! Maar wacht, heeft de baksteen een achterkant?

'Een baksteen ligt op een lange zijde als hij wordt gebakken. Die kant is minder vlak, dat is de achterkant.'


Is hij niet wat sleets, de baksteen?

'Wij gebruiken hem als sinds de Romeinse tijd, maar voor architecten is het nog altijd het materiaal. Wat verrassend is want er heeft zich de afgelopen zestig jaar een grote revolutie in de baksteen voltrokken.'


Wat is er gebeurd?

'Vroeger werd letterlijk alles van baksteen gemaakt, sluizen, bruggen en huizen. Door nieuwe bouwtechnieken is hij als dragend deel van een constructie niet meer nodig. Maar als bekleding is hij onmisbaar.'


En dat komt doordat?

'Wij niet in betonnen steden willen wonen. Het geraamte mag beton zijn, de jas is van baksteen. Dat materiaal voegt zich in de traditie van de stad. Het past in je hand en je begrijpt hoe je stenen kunt stapelen om er een huis van de maken. Het heeft de maat van de mens.'


U geeft ook les, bent u een baksteenprofessor?

'Ik ben lector aan de Academie van Bouwkunst, waar ik het gebruik van baksteen in de hedendaagse architectuur onderzoek. Het lijkt een simpel materiaal, maar het heeft ook lastige kanten.'


Wanneer is het goed?

'Als het elegant wordt gebruikt. Elegant in de zin van: intelligent en inventief. Zoals een wiskundige oplossing elegant kan zijn. Als ik dat zie, dat kan ik wel even stil vallen.


'Een veeleisend materiaal', een serie lezingen over baksteen, in Academie van Bouwkunst Amsterdam.


ahk.nl

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden