De wederopstanding van de guerrillero

ARCHIEFBEELDEN van Latijns Amerika in de jaren zeventig. Guerrillero met rode zakdoek houdt politieke toespraak op marktplein. Of deze: groep guerrillero's in camouflage-uniform bestormt al schietend het politiebureau....

INEKE HOLTWIJK

Maar het is 1996. De wederopstanding van het gewapend verzet is het grote nieuws dit jaar uit Latijns Amerika. Terwijl de markteconomen van de School van Chicago met Nobelprijzen worden beloond en in Moskou McDonald's de grote hit is, laten links-radicalen op het continent in de naam van het volk, Lenin en Bolivar de machinegeweren weer ratelen.

In Colombia lanceerden de FARC (Revolutionaire Strijdkrachten van Colombia) en het Nationaal Bevrijdingsleger (ELN) een verpletterend offensief. In Mexico trok een andere rebellengroep een spoor van bloed. In Peru voerde Sendero Luminoso (Lichtend Pad) enkele weken geleden spectaculaire bomaanslagen uit .

Over het waarom van de plotse populariteit van de gewapende revolutie is inmiddels op opiniepagina's in de regio heel wat afgefilosofeerd. De meest genoemde verklaring is dat de guerrillero's bijproduct zijn van het neoliberale economische model. De Verelendungstheorie dus.

De hervormingen die de afgelopen jaren in heel Latijns Amerika zijn doorgevoerd, hebben rijken rijker gemaakt en voor armen niet veel verbeterd. Het platteland is niet interessant voor 'de markt'. En in steden is de werkloosheid explosief gegroeid door de massa-ontslagen bij ex-staatsbedrijven en andere ondernemingen die afgeslankt proberen mee te komen in de concurrentieslag . De verarmde boeren en het lompenproletariaat, geheel desperaat, zouden nu in de gewapende strijd een uitweg zien. Zij sloten zich aan bij de rebellen.

Er zit veel in. Alle guerrillagroepen doen in hun manifesten hun beklag over het nieuwe Latijns-Amerikaanse kapitalisme. De Zapatistas uit de Mexicaanse deelstaat Chiapas, die slechts een keer in hun bestaan vochten en sindsdien onderhandelen, organiseerden zelfs een conferentie tegen het neoliberale model.

Overigens staat nog te bezien of de toegenomen slagkracht van de guerrillabewegingen het gevolg is van de instroom van nieuwe armen. Of dat het offensief die instroom juist op gang moet brengen.

De Verelendungstheorie laat vragen open. Guerrillastrijders waren er al toen het neoliberalisme nog moest worden uitgevonden. In Colombia bijvoorbeeld al drie decennia. Ze verklaart evenmin waarom er in landen als Argentinië of Brazilië met ook hoge werkloosheid geen guerrillabeweging is. En de theorie gaat voorbij aan andere, moderne aspecten van het verzet.

Om bij de historie te beginnen. Guerrillastrijders kun je kweken. Niet alleen door mensen tot de bedelstaf te brengen, maar ook door ze geen stem te gunnen. Mexico is de facto een eenpartijstaat; Colombia is een tweepartijendictatuur. Voor andere meningen was nooit plaats. In Colombia zijn in minder dan twintig jaar twaalfduizend vakbondsmensen, indianenleiders, coöperatievoorzitters en andere sociale activisten vermoord. Wie zijn oor te luisteren legt bij de Colombiaanse guerrillero's ziet daarvan de sporen. Sommigen waren sociaal actief of hadden andere plannen, maar de vuile oorlog tegen links deed hen uitwijken naar de guerrilla.

In de manifesten zie je dat terug. Het gaat niet alleen over armoede maar ook over politieke problemen. Hervorming van het politieke systeem komt in de beginselverklaring van de FARC nog voor de stellingen over sociale gerechtigheid, economie en landhervorming. Het EPR eist bijvoorbeeld een nieuwe grondwet voor Mexico.

In Argentinië en Brazilië hadden armen wel een stem. Althans die illusie werd hen gegeven door populistische dictatoren als Peron en Vargas. Maar er is nog een overweging. Er is een verband tussen de groei van de guerrillabeweging en de drugshandel. De machtigste vleugel van Sendero zit in de Huallagavallei, centrum van de coca in Peru. De Senderistas innen 'beschermingsgeld' van de drugsmafia net als de FARC doet in Zuid-Colombia. Overigens is het ELN, gespecialiseerd in opblazen van oliepijpleidingen in Colombia, juist anti-drugs. De ELN-ers beschouwen traficantes als de meest verwerpelijke uitwas van het kapitalisme.

In Mexico is de situatie diffuus. Sommigen geloven dat het EPR, dat veel beter bewapend is dan de Zapatistas, betrekkingen onderhoudt met de drugshandelaren.

Ideologisch wordt de congsie rechtgestreken met argumenten als: drugs ondermijnen het gevestigd gezag. De FARC die het over 'oorlogsbelasting' heeft, zegt dat er voor hen geen verschil is tussen veeboeren, oliemaatschappijen of drugshandelaren. Zij zijn rijk, dus zij moeten betalen voor de oorlog van het volk.

De guerrillero die uit overtuiging vecht voor de armen, bestaat. Maar voor velen is de revolutie gewoon een baan. De guerrillabeweging betaalt soldij, en fors. In Colombia tien keer zoveel als het leger. Een werkloze boerenzoon heeft de keus uit twee: bij het leger of bij de guerrilla. Het verzet biedt voordelen: het heeft iets heroïsch. Bovendien is er kans op een flinke tantième bij een geslaagde kidnapping.

En ten slotte: de Verelendungstheorie doet het moderne verzet in een opzicht te kort. Ook rebellen doen tegenwoordig aan milieu. De FARC heeft in gebieden waar zij voor politie speelt regels over wie wat in het bos mag kappen. Boeren mogen niet met dynamiet vissen. En wie buiten het visseizoen hengelt, krijgt de kogel.

Ineke Holtwijk

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden