'De walvis was aankondiger van onheil'

In het artikel over de evolutie van de walvis van monster tot nationaal knuffeldier (Binnenland, 14 december), mis ik een belangrijke rol die de walvis in het verleden speelde: als aankondiger van onheil.

Toen in 1522 een walvis bij Wijk aan Zee strandde, noemde Martin Luther dat een waarschuwing aan de vervolgers van de Nederlandse protestanten. De stranding van een walvis bij Berckhey, tussen Scheveningen en Katwijk, in februari 1598, waarvan Goltzius de afbeelding maakte die de krant afdrukte, zorgde voor veel ophef. De tekst eronder roept op om Psalm 46: 9 te lezen: 'Komt, aanschouwt de werken des Heren, die verwoestingen op aarde aanricht...'

Zo wijst de schrijver op het onheil dat God met een walvisstranding aankondigt. Hij kreeg gelijk. In augustus 1598 bezetten de Spanjaarden Kleef, waar ze wreed tekeer gingen. In 1599 verscheen een pamflet met diezelfde prent van de stranding en een afbeelding van de wreedheden van de Spanjaarden in Kleef.

Er zijn veel voorbeelden van verwijzingen door tijdgenoten naar naderend onheil als weer eens een walvis op de Nederlandse kust strandde. In 1602 maakte Jan Saenredam een gravure van de walvisstranding bij Beverwijk in december 1601. Linksboven zit Vader Tijd als aanduiding van ieders eindige leven. Vanachter een wolk richt de Dood zijn pijlen op de Amsterdamse stedenmaagd die neerstort. Waarschijnlijk een verwijzing naar de pest die in 1601 en 1602 Amsterdam teisterde. Onder de cartouche staat bij de afbeelding van een stad aan het water 'Terra Motus', wat verwijst naar de aardbeving van 2 januari 1602, die op veel plaatsen in Holland werd gevoeld. Rechtsboven blaast Fama op haar trompet om het slechte nieuws te verspreiden. Onder de prent verwijst een Latijns gedicht naar een toekomstige nederlaag.

In 1616 tenslotte schreef de Britse ambassadeur in Den Haag dat walvisstrandingen als morele mijlpalen fungeerden: 'Temeer daar men zich herinnert dat bij het uitbreken van de oorlogen twee ongeveer even grote dieren aan land dreven, in de Schelde onder Antwerpen en een in Nederland bij het sluiten van het Bestand.' Hij doelde op de stranding van een potvis bij Noordwijk in 1615 en van een potvis tussen Scheveningen en Katwijk in 1617.

Vroeger zouden de eurosceptici onder het bijgelovige volk de stranding van bultrug Johannes bij Texel wellicht hebben begrepen als voorspelling van het onheil dat Europa bedreigt.

undefined

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden