De waarheid komt wel een beetje laat

HET IS natuurlijk heerlijk voor de Russen te horen dat ze, zoals Jeltsin gisteren onthulde, leven in een 'maatschappij die op waarheid gebaseerd is'....

BERT LANTING

In vergelijking met het Sovjet-tijdperk is het een hele vooruitgang: toen werden de Sovjetleiders zelfs halfdood nog op de tribune op het Leninmausoleum gehesen om de 1-mei-parades af te nemen en merkten de burgers pas dat er iets met hun leider aan de hand was, als alle radiozenders plotseling op treurmuziek overschakelden.

Maar ook al wordt de waarheid nu wel verteld, het gebeurt wel rijkelijk laat. Waarschijnlijk wisten Jeltsins medewerkers al wat er aan de hand was, toen de president vlak vóór de tweede ronde van de verkiezingen opeens van het toneel verdween, zogenaamd omdat hij zijn stem verloren had. Wat dat betreft had Jeltsins communistische tegenstander Zjoeganov wel gelijk met zijn klacht dat de Russische burgers niet eens wisten op wie stemden, als zij hun stem uitbrachten op Jeltsin: op de president zelf of op de mensen die het van hem zouden overnemen. De vraag die iedereen nu bezighoudt is wie de macht krijgt, als Jeltsin in het ziekenhuis verdwijnt. Volgens de constitutie neemt premier Tsjernomyrdin Jeltsins taken over als de president niet bij machte is zijn functie uit te oefenen. Maar dat het zo soepel zal gaan, gelooft bijna niemand in dit land waar de burgers er nu eenmaal aan gewend zijn dat er achter de werkelijkheid die zij zien een andere, 'echte werkelijkheid' schuilgaat.

De algemene verwachting is dat er meteen een bittere machtsstrijd zal uitbreken tussen premier Tsjernomyrdin en Jeltsins veiligheidsadviseur, generaal Lebed. Beiden maken er immers geen geheim van dat zij graag president willen worden.

Maar zelfs al is de barse generaal van plan Jeltsins afwezigheid uit te buiten om zijn eigen macht flink uit te breiden - zelf verklaarde hij gisteren braaf dat Tsjernomyrdin de macht moet overnemen, zoals de constitutie voorschrijft - dan is het nog de vraag of hem dat zal lukken.

Vlak na Jeltsins verkiezingszege leek Lebeds positie ijzersterk. De generaal stapte energiek door het Kremlin rond en plukte links en rechts volmachten en bevoegdheden bijeen, alsof het bloemetjes waren. Uiteindelijk had Jeltsin zijn overwinning voor een belangrijk deel te danken aan het verbond met Lebed, die in de eerste ronde onverwacht veel stemmen haalde met zijn belofte de misdaad en de corruptie uit te roeien. Maar met de benoeming van Anatoli Tsjoebais, midden juli, tot hoofd van de presidentiële staf namen de perspectieven voor Lebed flink af.

Alleen al het feit dat Jeltsin uitgerekend Tsjoebais had uitgekozen voor deze belangrijke post, was al een teken dat de president niet van plan was zijn oren naar Lebed te laten hangen. Lebed had slechts een paar dagen eerder nog gezegd dat er voor de liberale politicus en architect van het Russische privatiseringsprogramma geen plaats was in de regering.

Als Jeltsin nu zou sterven, heeft Lebed veel kans om aan de macht te komen, ook al neemt premier Tsjernomyrdin Jeltsins taken dan eerst over. Volgens de constitutie moeten er dan binnen drie maanden verkiezingen worden gehouden en het ziet ernaar uit dat Lebed de premier dan met gemak zal verslaan. Lebeds kansen om voor regent te spelen tijdens Jeltsins ziekte, zijn echter veel kleiner. Met de benoeming van Tsjoebais - die voorheen vice-premier in het kabinet van Tsjernomyrdin was - heeft Jeltsin zich ervan verzekerd dat de regeringsmachine ook zonder hem gewoon doordraait. Voor een competentiestrijd tussen het Kremlin en het Witte Huis - waar de premier zetelt - hoeft Jeltsin niet bang te zijn.

rnomyrdin en Tsjoebais kunnen goed met elkaar opschieten en zitten, zeker wat het economische beleid betreft, op één lijn. Sinds zijn benoeming heeft Tsjoebais stevig de touwtjes in handen genomen in het Kremlin. Hij heeft een reeks liberale bondgenoten benoemd op de sleutelposten in de presidentiële staf en heeft weten te bedingen dat geen enkel presidentieel decreet buiten hem om mag worden opgesteld.

Samen met de ervaren premier, die al bijna vier jaar overeind weet te blijven in de politieke stormen, moet Tsjoebais in staat zijn de ambities van de onstuimige Lebed te beteugelen. Misschien zou Lebed zelfs beter af zijn als Jeltsin wel fit was en de touwtjes in handen had.

Zo eiste Lebed onlangs in een brief aan Jeltsin dat de begroting voortaan aan zijn veiligheidsraad wordt voorgelegd om te voorkomen dat de 'economische veiligheid' van Rusland in gevaar wordt gebracht. Het staat echter wel vast dat zijn pogingen greep te krijgen op het economische beleid schipbreuk zullen lijden, zolang Tsjernomyrdin en Tsjoebais de dienst uitmaken.

Wie weet zou hij bij Jeltsin meer gehoor vinden, al was het alleen maar omdat de president zijn medewerkers graag gebruikt als tegenwicht tegen elkaar. Hoewel de dwaze geheimzinnigdoenerij over Jeltsins gezondheidstoestand misschien anders doet vermoeden, is er sinds de verkiezingen toch iets veranderd in het Kremlin en is de kans op allerlei Byzantijnse intriges rond het ziekbed van de president wat afgenomen.

Het is griezelig te bedenken hoe Rusland eruit gezien zou hebben als Jeltsin een week eerder ingestort was, nog voordat hij Korzjakov, het hoofd van de presidentiële lijfwacht, FSB-chef Barsoekov en minister van defensie Gratsjov ontsloeg. Dan was er een sinister spektakel begonnen vergeleken waarbij het getouwtrek tussen Tsjernomyrdin, Tsjoebais en Lebed waarschijnlijk kinderspel zal zijn.

Bert Lanting

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden