Column

De waarheid is saaier dan het spannende verhaal

 

Minister Edith Schippers. Beeld ANP

Journalistiek moet de verleiding groot zijn achter elke gebeurtenis in politiek Den Haag een complot of een strategie te vermoeden. In de praktijk speelt incompetentie, domheid of toeval vaak een grotere rol. Maar, zoals een journalist me ooit toevertrouwde, overigens nadat hij beaamde dat de werkelijkheid vaak minder spannend was dan hij zou willen: 'Never check a good story'.

Recentelijk kwam er weer zo'n mooi voorbeeld langs van een verondersteld complot. Deze keer niet vanuit de journalistiek, maar door de politiek zelf in het nieuws gebracht. Minister Schippers suggereerde dat de VVD zou zijn beentje gelicht door ambtenaren dan wel criminelen dan wel andere duistere krachten rond de bonnetjesaffaire. Dat de ambtenaren daarbij een dubieuze rol hadden gespeeld werd volgens De Telegraaf bewezen geacht toen de hoogste ambtenaar van het departement kort na de affaire van zijn functie werd ontheven.

Ik geef toe, het is een mooi verhaal. Zo werd er inderdaad onverklaarbaar veel gelekt vanuit het ambtelijk apparaat. En ik kan ook niet met zekerheid beweren dat er geen complot was. Maar ook hier geldt dat de waarheid misschien iets saaier is dan het spannende verhaal.

Ambtenaren zien in het algemeen niets liever dan dat hun bewindspersoon slaagt. Saai maar waar. Het falen van een bewindspersoon straalt direct af op zijn ambtenaren. De loyaliteit van ambtenaren in Nederland, zelfs bij zwakke bewindspersonen, is ongekend groot. De idiote poging te betogen dat een schermprint geen document is, getuigt ook van het feit dat zelfs op het departement van Veiligheid en Justitie op het laatst werd gezocht naar mogelijkheden de minister te redden. Het is waarschijnlijker dat het ging om incompetentie dan om een complot. De hoogste ambtenaar van het departement werd daarna niet van zijn functie ontheven omdat hij een complot beraamd had, maar omdat hij incompetent was.

In de Nederlandse verhoudingen tussen politiek en ambtenarij is al langer bekend dat sterke ministers sterke ambtenaren hebben. Als een minister het goed doet, profiteren zijn ambtenaren daarvan. En als de minister zwak is, hebben zijn ambtenaren ook minder te vertellen. Een sterke minister met zwakke ambtenaren of een zwakke minister met sterke ambtenaren komt veel minder voor. Het was Albert Mulder, secretaris-generaal van - o, ironie - het departement van Justitie in de jaren zeventig, die deze stelling toen al poneerde.

De bonnetjesaffaire roept daarmee niet alleen vragen op naar de kwaliteit van de ambtenaren maar ook van de bewindspersonen. Van Teeven was bekend dat hij groot inhoudelijk gezag genoot als vakman en dossiervreter op het departement. Twee eigenschappen waarop zijn minister niet thuis gaf. Een minister die ook nog eens liever een vriendje benoemde als hoogste ambtenaar dan de sterkste kandidaat van de shortlist.

Het lijkt me dat in dit samenspel tussen politiek en ambtenarij een minstens zo goede verklaring voor het lot van Opstelten is te vinden als in de complottheorie. En misschien was het opperen van een complot ook wel een effectieve manier om de aandacht van Opstelten af te leiden. Maar nu veronderstel ik strategie; iets wat ik, de beginzinnen van deze column lezend, misschien beter niet kan doen...

Er speelt voor de VVD rond deze affaire nog iets. Het was de VVD die fel de uitbreiding van Justitie met Veiligheid bepleitte. Heeft de VVD daarmee zelf bijgedragen aan de onbestuurbaarheid van het departement?

Het ministerie van Justitie werd door de uitbreiding met Veiligheid gigantisch groot. Complex was het al. Transparantie en openbaarheid liggen per definitie moeilijk in een wereld van misdaad, opsporing en handhaving. Vooral als dat ook een wereld is van schimmige praktijken, deals op het randje, doelen die middelen heiligen, onbetrouwbare getuigen en boeven die je alleen met boeven kunt vangen. Politie, Openbaar Ministerie en rechterlijke macht hebben daarbij niet altijd gelijke belangen. De een wil transparantie en openbaarheid, de ander juist niet. De een vindt dat het doel de middelen heiligt, de ander juist niet. De een vindt dat de wet de praktijk moet volgen, de ander zal juist het tegenovergestelde bepleiten. En dat allemaal op één departement.

Als Van der Steur en Dijkhoff de bestuurbaarheid willen terugbrengen op Veiligheid en Justitie is misschien de eerste vraag die zij zichzelf en hun partijgenoten moeten stellen: hebben we het niet allemaal te groot en te ingewikkeld gemaakt? Ik geef toe, het is wat saaier dan een complot ontrafelen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden