De waanzin van liefde en dood

De satire vierde hoogtij in de wereldsteden van Midden-Europa aan het..

WILLEM KUIPERS

begin van deze eeuw. Die spotlust wees erop hoezeer het gistte, rommelde en broeide in deze centra, die plotseling - mede door de 'moderne' communicatiemiddelen - overvol leken. Er gebeurde zoveel dat het woord 'gekkenhuis' menigeen (zowel schrijver als journalist) naar de lippen welde en er niets anders overbleef dan maar de draak te steken met alle onzin die zich dagelijks rond de krantenkiosken opstapelde.

Een van die centra was Berlijn. Daar kwam Victor Hadwiger terecht, toen hij het in Praag - waar hij zijn eerste, veelbelovende gedichtenbundel Ich bin had gepubliceerd - niet meer zag zitten. In Berlijn moet hij onder geestverwanten in de koffiehuizen en dranklokalen de sfeer hebben geproefd die hem deed opademen: die mengeling van spot en ernst, de lust om af te rekenen met het verkalkte burgermansleven met zijn strenge regels (waarmee hij in zijn jeugd in extreme mate te maken kreeg doordat zijn vader een Oostenrijkse beroepsofficier was), en de revolutionaire veranderingsgezindheid die hij door andere schrijvers en hun bewonderaars van nabij leerde kennen.

Hadwiger werd het middelpunt van een 'kliek', een voorganger, de 'eerste Duitstalige expressionist en de laatste wiens kwaliteit nog altijd geen erkenning vindt', zoals Jürgen Serke schreef in B"hmische

D"rfer: Wanderungen durch eine verlassene literarische Landschaft.

Dit laatste valt te lezen in de beschouwing die Peter Veldhuisen toevoegde aan een eerste Nederlandse vertaling van een boek van Hadwiger, de kleine novelle Liefde en bruiloft van de tragische aap Jogo (Signum boeken; * 29,90). Veldhuisen weerlegt overigens op kennelijk goede gronden dat Hadwiger de eerste literaire expressionist in het Duitse taalgebied zou zijn geweest. Dat was Paul

Scheerbart, een kennis van Hadwiger, die door zijn vooruitziende blik

(Glasarchitektur!) en als satiricus zijn plaats in de geschiedenis heeft gekregen, net als een andere metgezel in die woelige Berlijnse jaren, de bevlogen schrijver Erich Mühsam, die ook een gedreven socialist was en die - na gruwelijke martelingen - in 1934 door de SS

werd vermoord.

Die laatste verwijzing kan ook duidelijk maken waarom zoveel leuke, grappige, serieuze 'experimenten' in Duitsland aan het begin van deze

eeuw pas in de jaren zestig na de Tweede Wereldoorlog boven water kwamen. Veel ervan was in de Hitler-tijd 'ontaard' verklaard en dientengevolge verdonkeremaand.

Dat gold voor Hadwiger niet; vermoedelijk was hij al voor die tijd vergeten. Terecht? Wie het verhaal over de tragische aap Jogo leest (een circusdirecteur als een aap, die uit liefde zijn pleegdochter vermoordt: 'En zo lagen daar twee lichamen te schokken, het ene in de

waanzin van de liefde, het andere in dat van de dood'), zal die vraag

niet eenduidig kunnen beantwoorden. Wel zou hij opnieuw verrast kunnen zijn door de frisheid van zo'n vroege expressionistische tekst.

Willem Kuipers

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden