reportage Algemene Politieke Beschouwingen

De VVD domineert tijdens het belangrijkste politieke debat van het jaar

Op de eerste dag van de Algemene Politieke Beschouwingen deed het CDA zijn best om uit de schaduw van de VVD te treden. De partij loopt zich warm om ooit weer groter te worden dan de VVD. Vandaag gaat het debat verder en ondervraagt de Kamer VVD-premier Mark Rutte.

Klaas Dijkhoff (VVD) in debat met Lodewijk Asscher (PvdA), Lilian Marijnissen (SP) en Jesse Klaver (GroenLinks) tijdens de algemene politieke beschouwingen in de Tweede Kamer. Beeld Foto Freek van den Bergh / de Volkskrant

Als het aan CDA-minister Hugo de Jonge ligt, komt er geen vierde kabinet Rutte meer. ‘Na Rocky I, II en III hadden we het toch ook wel gezien,’ verkondigde de vicepremier eerder deze week bij het radioprogramma Met het oog op morgen.

Aan ambities geen gebrek bij het CDA, maar de eerste dag van de Algemene Politieke Beschouwingen (APB) maakt toch vooral duidelijk dat de VVD nog steeds een te duchten politieke machine is. Een jaar geleden was het imago van de partij nog zwaar beschadigd. Voorman Mark Rutte stond bekend als ‘een loopjongen van multinationals’, een liberaal die zich lieten commanderen door sms’jes van ceo’s. Nu heeft bijna niemand het er nog over. De vlek is weggepoetst.

Sleutelrol voor Dijkhoff

Fractievoorzitter Klaas Dijkhoff speelt een sleutelrol, laat hij ook woensdag in de Tweede Kamer weer zien. Aan de hand van een persoonlijk verhaal over zijn familieverleden in Eindhoven en de rol die een sociaal bevlogen bedrijf als Philips in die gemeenschap speelde, legt hij behendig uit waarom de VVD er nu voor kiest om het grotere bedrijfsleven zwaarder te belasten. Ze hebben het er zelf naar gemaakt met hun topsalarissen, karige cao’s en fiscale sluiproutes, aldus Dijkhoff. Bedrijven moeten zich spiegelen aan ‘het oude Philips, niet het nieuwe Uber’. ‘Ze moeten hun verantwoordelijkheid nemen en wij moeten dat stimuleren en koesteren.’

Zo heeft de fractievoorzitter in enkele maanden tijd een andere VVD gecreëerd. Het vernieuwde recept is geduldig in de markt gezet. Al in april gaf Dijkhoff een eerste aanzet via een intern discussiestuk over de partijkoers. Vervolgens sloeg Rutte in juni dreigende taal uit tegen multinationals en na zomer stemde de VVD tijdens de begrotingonderhandelingen bijna gretig in met een lastenverzwaring voor het bedrijfsleven.

‘We nemen nu sneller maatregelen dan ik zelf had verwacht, zegt Dijkhoff, die zelfs lof krijgt van de linkse oppositie. ‘Dit is wat analisten een doodskus noemen’, zegt de VVD’er half grappend, maar tegelijkertijd blijkt tijdens het debat ook dat de nadelen van de koerswijziging niet opwegen tegen de voordelen.

Liberalen bepalen het debat

Opnieuw bepalen de liberalen het politieke debat. Zelfs de oppositie verwijst woensdag naar ‘het discussiestuk van Dijkhoff’; de daarin gebezigde termen als ‘middenklasse’ en ‘wederkerigheid’ zijn plotseling gemeengoed op het Binnenhof. De Belgische VVD-adviseur Erik Saelens zal het met genoegen aanzien: volgens de theorie van die spindoctor moet een winnende partij ‘fungeren als opinion leader’.

Weerwerk is er amper. Dat de VVD nu opeens de eigen begrotingsregels schendt, blijft nagenoeg onopgemerkt. Er zijn in de oppositie geen partijen die het opnemen voor het bedrijfsleven of voor fiscale zelfdiscipline. Voor rechtse kiezers zijn er zo weinig alternatieven.

Zeker voor CDA en D66 blijkt het moeilijker om een stempel te drukken op het debat. De debuterende Rob Jetten toont zich een degelijk politicus die weinig fouten maakt, maar hij mist het improvisatievermogen en de onbescheidenheid van zijn voorganger Alexander Pechtold. In plaats van zelf de lastenverzwaring voor het bedrijfsleven als scalp op te eisen, verwijst Jetten naar de dreigementen van Rutte in juni. ‘Tot onze verrassing bleek dat geen loze belofte.’ Zo lijkt hij te suggereren dat VVD doorslaggevend is geweest bij de begrotingsonderhandelingen. They rule this country.

De D66-fractievoorzitter gebruikt de APB om nog meer binnen te halen. Zo wil hij van Rutte horen dat de vennootschapsbelasting óók in 2021 niet omlaag gaat als de cao-lonen dan nog steeds achterblijven. Bij de oplossing van de stikstofcrisis eist hij prioriteit voor de woningbouw. De andere coalitiepartijen reageren welwillend.

Tussenpaus Heerma

CDA-tussenpaus Pieter Heerma, een ervaren Kamerlid en ex-spin doctor, borduurt in zijn teksten vooral voort op de zorgen van voorganger Sybrand Buma. Ook Heerma ziet groeiend maatschappelijk onbehagen dat niet weggenomen kan worden door de ‘kilte van de markt of bureaucratie van de overheid’. ‘De verweesde samenleving is een feit.’

De CDA-fractievoorzitter vindt dat de overheid zich moet bezinnen op zijn eigen rol. Er zou te veel ‘compliance- en formulierendenken’ zijn. Heerma wil daarom een onderzoek naar de problemen bij alle uitvoeringsorganisaties, want ‘die lijken structureel te zijn.’

De CDA-bewindslieden in vak K volgen het betoog van Heerma welwillend, maar minder duidelijk wordt welke invloed het CDA nu precies heeft op dit kabinet. Dat zullen de beoogde kroonprinsen Hugo de Jonge en Wopke Hoekstra de komende maanden moeten doen als ze inderdaad de VVD willen aflossen als grootste partij. 

Vooral Hoekstra lijkt al begonnen. Hij claimt de geestelijk vader te zijn van het investeringsfonds dat het kabinet in de Miljoenennota aankondigt, ook al wordt dat door de VVD stellig ontkend. De liberalen zullen de assertiviteit in elk geval ook met enig ontzag bekijken. Blijkbaar denkt de minister van Financiën net als de VVD dat een winnende partij het debat moet bepalen.

In het zicht van miljoenen euro’s begrotingsoverschot lijkt de Haagse leeuwenkuil ineens ver weg, schrijft Ariejan Korteweg in zijn reportage over de eerste dag van de Algemene Politieke Beschouwingen.

De gereedschapskist van Mark Rutte

Donderdag doet Mark Rutte voor de negende keer het jaarlijkse debat over het regeringsbeleid, de Algemene Politieke Beschouwingen. Wat is het instrumentarium dat hem zo schijnbaar moeiteloos overeind houdt? Hoe doorstaat hij deze lange debatdag? Een kijkwijzer. Ariejan Korteweg ontleedt het in zijn column.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden