De vrouwen zitten gevangen in hun sierlijkheid

Je gaat het pas zien als je het doorhebt.* Wieteke van Zeil over opmerkelijke en veelbetekenende bijzaken in de beeldende kunst. Deze week: vrouw.

Jan Toorop - FatalismeBeeld Kröller-Müller Museum Otterlo

1893 is het jaar dat Jaap Eden wereldkampioen werd op de schaats, Coca-Cola werd geregistreerd, De Telegraaf en de waldorfsalade het licht zagen en de ritssluiting werd bedacht. (Ik ben dol op Wikipedia.) 1893, het jaar dat Jan Toorop deze grote tekening maakte en Fatalisme noemde, is ook het jaar dat het eerste land ter wereld vrouwenkiesrecht invoerde (Nieuw-Zeeland), dat Oscar Wilde A Woman of No Importance schreef en dat Henriette Roland Holst debuteerde met zes sonnetten in De Nieuwe Gids. Aan Jan Toorop droeg ze ''k ben nu geen vrouw, ik ben nu enkel dichter' op. ''k reken/ Mij tot Uw Volk. - Nu wil ik voortaan vrij/ Kome' in uw huis - als broeder, nieuw - gevonden/ Aanzitten aan dezèlfde tafelronde/ En breken van hetzèlfde brood als gij', schreef ze manmoedig voor haar held Albert Verwey, leider van de beweging van Tachtig.

Henriette Roland Holst trachtte aan de beperkingen die haar door haar sekse waren opgelegd te ontsnappen, schreef Elsbeth Etty in 2007 over de dichter: 'Haar levenslange oriëntatie op en verering van mannelijke helden, kunstenaars en politici waren manieren om haar streven naar autonomie vorm te geven; het waren haar middelen tot zelfbevrijding.'

Jan Toorop - FatalismeBeeld Kröller-Müller Museum Otterlo

Jan Toorop
Fatalisme

1893; potlood, zwart krijt, wit hoogsel op papier; 60 x 75 cm
Kröller-Müller Museum, Otterlo

Maakbaarheidsgeloof

Ik dacht aan Trump, want die laat weinigen los dezer dagen, en de rondspokende 53 procent witte vrouwen die op hem hebben gestemd, wat neerkomt op miljoenen. Aan actrice Susan Sarandon, nog altijd Louise-van-Thelma in mijn hoofd, en haar opmerking 'ik stem niet met mijn vagina' als reden om niet op Hillary Clinton te stemmen - alsof het alternatief niet een man was die de vagina net nog tot publiek domein had verklaard.

Fatalisme is een stroming waarin ervan wordt uitgegaan dat de mens geen greep heeft op zijn lot. Verwant aan het beroemde determinisme uit de Tachtigersboeken. Het gaat terug tot Aristoteles en Thomas van Aquino, ook het calvinisme met zijn predestinatieleer kent een stevig stuk fatalisme.

Een béétje fatalisme, kan ik me voorstellen, kan relativerend werken in tijden van maakbaarheidsgeloof, zoals we nu kennen. Je hebt niet alles in de hand, accepteer even wat je niet kunt sturen. Maar fatalisme gaat verder, en in de kunst van die tijd maakte dat met name van de vrouwen een willoos blaadje in de wind. Een kneedbaar wicht dat sierlijk ten onder gaat aan haar noodlot van verlangens en externe druk, in het beste geval. In het slechtste aan lelijke hysterie - zoals een weigering van wenselijk gedrag al gauw werd genoemd - en dan kan ze niet eens meer het medelijden van de wereld wegdragen.

Louis Couperus, voor wie Jan Toorop enkele boekomslagen ontwierp, kon dat fantastisch verwoorden in Eline Vere (1888). Eline die zag dat ze willoos weggleed, en het niet kon stoppen. Die rende over de Laan van Meerdervoort, bezweek bij de aanblik van een operazanger, stierf van verveling in haar Haagse wereldje. Het is een genot om te lezen, al begreep ik nooit - ook niet bij Fanny, De koele meren of Madame Bovary - waarom die chickies niet gewoon hun boeltje pakten en iets gezelligs gingen doen, waar ze wel blij van werden.

Het antwoord komt soms met een beeld. Dit detail heb ik al heel lang bij me, ik stond er twee jaar geleden voor. De vrouwen zitten zo gevangen in hun sierlijkheid - de lijnen van haren die hen omvatten - dat ze geen kant op kunnen.

Jan Toorop heeft ze perfect verbeeld: het zijn herten, bevroren in het moment, hun armen het gewei. Alle sociale druk, de naakte schaamte, het onmogelijke ontsnappen, de lijdzame blik, de schoonheid die er per se bij hun hertendood moet horen, het zit hierin. Ik snap nu Eline en Henriette. Maar ik ben ze niet.

www.detailsofart.com

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden