De vrouwen van 70 miljoen

Kunst is belangrijk, maar waarom eigenlijk? Subsidieverstrekkers Birgit Donker en Henriëtte Post gaan dat duidelijk maken aan de samenleving. En de kunstenaar? Die moet meedoen, anders krijgt hij geen subsidie.

Vlak nadat in 2010 de bezuinigingen op de kunsten bekend werden gemaakt, polste Birgit Donker, toen nog kunstredacteur van NRC Handelsblad, de reacties in het land. Die ene vrouw die zonder blikken of blozen zei: 'Die Mondriaans, kunnen die niet weg?', schokte haar het meest. 'Ik dacht: nu moet de discussie zo snel mogelijk van 'wat kost kunst' naar 'wat levert het op'. Niet financieel, maar immaterieel.'


Als nieuwe directeur van het Mondriaan Fonds (26 miljoen euro subsidie per jaar voor hedendaagse beeldende kunst en cultureel erfgoed) heeft Donker de koe meteen bij de horens gevat. In het beleidsplan 2013-2016 staat het zo: 'In deze tijd waarin het draagvlak voor beeldende kunst en erfgoed moet worden bevochten, beschouwt het Mondriaan Fonds het meer dan ooit als zijn taak om de noodzaak, het belang en de waarde ervan uit te dragen.'


In Den Haag, bij het Fonds Podiumkunsten (43 miljoen euro subsidie per jaar voor muziek, dans, theater en muziektheater), klinkt een soortgelijk geluid. Op haar blog beschreef Henriëtte Post, vanaf 1 maart directeur, hoe culturele instellingen druk doende zijn het maatschappelijk draagvlak voor gesubsidieerde kunst te heroveren: 'Ik ben ervan overtuigd dat het Fonds hieraan op een passende wijze kan bijdragen.'


Hoe doe je dat, maatschappelijk draagvlak voor de kunst heroveren?

Donker: 'Dit jaar hebben we voor het eerst de expositie Prospects & Concepts georganiseerd, met 35 kunstenaars die in 2011 een startstipendium van ons kregen. Dat is enerzijds bedoeld om hen een podium te geven, anderzijds om het publiek te laten zien: dit is er met jullie geld gebeurd.


'Ik wil dat er op dezelfde manier over hedendaagse kunst wordt gedacht als over De Nachtwacht. Daarvan zegt niemand: die mag van mij wel weg. Ik zie het als mijn opdracht om daaraan bij te dragen en om te laten zien dat er helemaal niet zo veel geld naar toe gaat. Elke Nederlander besteedt via het Mondriaan Fonds voor 160 eurocent per jaar aan beeldende kunst en erfgoed. Wat je daar allemaal voor krijgt!'


Post: 'Draagvlak creëer je onder andere door scherp te kiezen welke instellingen subsidie krijgen. Vroeger keken we nooit naar hoeveel publiek een instelling bereikte, nu zijn de eisen veel strenger als het gaat om het verwerven van eigen inkomsten. Eigen inkomsten betekent publiek, publiek betekent draagvlak.'


Donker: 'Wij eisen, en dat is voor ons ook nieuw, bij iedere subsidieaanvraag een presentatieplan. Je publiek betrekken bij wat je doet, dat is zo belangrijk. Niet op een voetstuk staan en naar beneden roepen: het is heel fijn hierboven. Nee: kom erbij.'


Hoe reageren kunstenaars op die nieuwe eisen?

Donker: 'Voor sommigen is het een schok. We organiseren roadshows in het land waarbij we ons beleid uitleggen. En dan is de reactie nog wel eens: 'Waarom een presentatieplan, ik maak mooie kunst, dat is toch genoeg?' Het gaat natuurlijk in de eerste plaats om goede kunst. Daarom vinden we het ook zo belangrijk dat die zichtbaar wordt gemaakt. Toevallig hadden we gisteren zo'n 'Mondriaanfonds op locatie' in Utrecht, en las iemand van het Van Abbemuseum voor uit een briefwisseling tussen Lissitzky en Majakovski: 'Ben je bereid te vechten voor de kunst?' Dat is toch de vraag waar het om zou moeten draaien.'


Post: 'We zijn met z'n allen op een zoektocht hoe het publiek beter kan worden bereikt. Ik ben niet zo pessimistisch, hoor. Er zit veel veerkracht en creativiteit in de sector. In de podiumkunsten zie je ontwikkelingen als Yellow Lounge in Club Trouw in Amsterdam: klassieke muziek in een club, na elven 's avonds. De musici zijn verrast door de concentratie bij het publiek en de prettige sfeer waarin ze hun concert kunnen geven.'


Donker: 'Vorig jaar subsidieerde het Mondriaan Fonds Museum Minutes in de Kunsthal. Daar werd onderzocht hoe je het publiek langer dan de gemiddelde negen seconden naar een kunstwerk kon laten kijken. Er waren luie stoelen en loopbanden opgesteld, en wat bleek: de niet-geoefende museumbezoeker bleef inderdaad langer kijken.'


Maatschappelijk draagvlak heroveren, betekent dat ook dat jullie private partijen enthousiasmeren om kunst te financieren?

Post: 'We gaan niet actief op zoek naar sponsors voor de instellingen die wij subsidiëren. Dat kan ook niet, want het valt niet uit te leggen waarom je dat voor de ene wel en voor de andere niet doet.'


Donker: 'Het Mondriaan Fonds denkt na over alternatieve financieringsmodellen. Sinds 1 januari hebben we een Mondriaan Materiaalfonds waar kunstenaars een renteloze lening kunnen afsluiten. Daarnaast zijn we een alliantie aangegaan met de crowdfundingsite voordekunst.nl. Zij hebben bij ons workshops gegeven voor makers. Als je als kunstenaar kunt aantonen dat je via crowdfunding al inkomsten hebt vergaard, telt dat bij onze beoordeling positief mee.'


Onlangs kondigde het Fonds Podiumkunsten aan de 'artistieke relevantie' van cultuuruitingen te gaan wegen. Wat verstaat u daaronder?

Post: 'Ik heb het liever over artistic vibrancy. Waar het Mondriaan Fonds zegt: we moeten zichtbaar maken wat we met die 160 eurocent per burger doen, willen wij ook zichtbaar maken wat het effect van dat bedrag is. Daarmee willen we de discussie over geld en bezoekersaantallen achter ons laten en hopen we antwoord te kunnen geven op de vraag: wat is nou de immateriële waarde van kunst? Wat doet het met je?'


Donker: 'Wij doen natuurlijk ook meer dan alleen zichtbaar maken waar het geld naartoe gaat. Wat ik al zei: we vragen hoe op een inspirerende manier een passend publiek wordt bereikt, maar we willen, over artistic vibrancy gesproken, ook weten welke allianties kunstenaars en instellingen aangaan met bijvoorbeeld overheden of het bedrijfsleven.'


Hoe meet het Fonds Podiumkunsten dat straks? Door in het café te luisteren of er over een voorstelling wordt nagepraat? Recensies mee te wegen?

Post: 'Na de zomer beginnen we met een proef waarmee een paar instellingen aan de slag kunnen. Die moet uitmonden in een opener verantwoordingsmodel. Dat klinkt allemaal ingewikkeld, maar het is in feite niets anders dan wat de coffeeshop aan de overkant ook doet. Die verkoopt een product en gaat bij zijn stakeholders na: maak ik de verwachtingen waar.'


Maar daar kun je nog zeggen: de joint had geen effect. Immateriële waarde meten lijkt me een onmogelijke opdracht.

Post: 'Niet onmogelijk, wel lastig. We kunnen ook niet met honderd procent zekerheid zeggen wat de uitkomsten zijn. Ons onderzoek levert geen cijfers op, maar we hopen wel dat we de effecten van kunst tastbaarder kunnen maken.'


Geeft u eens een voorbeeld van een instelling die artistiek vibreert.

Post: 'De Nederlandse Bachvereniging. Zij bouwen bewust communities. Onder andere door de lokale middenstand in al die plaatsen waar ze optreden mede-eigenaar te maken van hun concertseries. De Mattheüs Passion die ze op die plekken uitvoeren krijgt daardoor voor het publiek extra betekenis.'


Donker: 'In het Van Abbemuseum is nu nog de tentoonstelling Lissitzky-Kabakov te zien. Het museum koos ervoor de minder bekende Russische kunstenaars Ilja en Emilia Kabakov te koppelen aan de bekende Lissitzky. Daarnaast bedachten ze een mooie manier van presenteren: er is een theaterrondleiding waarbij de figuren uit Lissitzky's schilderijen tot leven worden gebracht, ex-sovjetburgers delen hun ervaringen met bezoekers. Dat maakt het benaderbaar.'


Maken succesvolle voorbeelden meer kans op subsidie?

Post: 'Nee. Veel instellingen zijn bang dat we nieuwe beoordelingscriteria gaan ontwikkelen. Dat is absoluut niet aan de orde. Het doel is dat we meer kunnen zeggen over de niet-economische waarde van wat wij subsidiëren. Dat doen we niet om ons te ontwikkelen tot een fonds dat vooral voorstellingen subsidieert waarvoor de zalen vollopen.'


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden