De vrouw, haar boezemvriend, zijn echtgenote en de analyticus

Onbekommerde, intense vriendschap tussen man en vrouw, allebei getrouwd (niet met elkaar), is dat mogelijk? Kan de seksuele spanning geheel worden geneutraliseerd of verpietert de vriendschap juist als dat gebeurt?...

ERGENS in Amerika, in de auto op weg van Chicago naar New York, krijgt Billy Crystal van Meg Ryan op zijn kop omdat hij volgens haar zojuist een poging heeft gedaan haar te versieren - terwijl hij notabene het vriendje is van haar beste vriendin. Hij ontkent. Nadat het misverstand uit de wereld is geholpen ontspint zich de volgende dialoog (in When Harry Met Sally).

Sally: 'Laten we vrienden worden. Meer niet.'

Harry: 'Prima, heel goed.'

Stilte.

Harry: 'Je beseft toch wel dat we nooit vrienden kunnen worden, hè?'

Sally: 'Waarom niet?'

Harry, veelbetekenend: 'The sex thing.'

Sally: 'Onzin. Ik heb mannelijke vrienden en daar zit geen sex bij.'

Harry: 'Jawel.'

Sally: 'Nee.'

Harry: 'Wel waar. Ze willen allemaal met je naar bed. Een man wil altijd met een mooie vrouw naar bed. Een man kan niet bevriend zijn met een vrouw die hij mooi vindt.'

Sally: 'Niet waar.'

Harry: 'Wel waar, zo'n vrouw wil je hebben. Sex speelt altijd mee. Punt.'

Sally, beetje sip: 'Dan worden we dus geen vrienden.'

Harry, beslist: 'Nee.'

Is vriendschap tussen man en vrouw mogelijk zonder 'the sex thing'?

Wie deze onschuldige vraag opwerpt tijdens een etentje, een feest, verjaardag, of tijdens de nazit en pauzes van een vergadering, heeft gegarandeerd ieders volle en intense aandacht. Het is geen onschuldige vraag, het raakt een gevoelige snaar. Al snel blijkt dat je een heel sociaal netwerk in beroering hebt gebracht dat zich stevig in het thema heeft vastgebeten.

Weken nadien komt men nog terug op de vraag, met voorbeelden, met verklaringen, met nadere vragen. Mag Jos ook? Nee, nichten tellen niet mee, want sex speelt hier niet en kan dus niks bederven. En Peter dan? Nee, voormalige geliefden en verloofden evenmin. Dat zijn gedeseksualiseerde verhoudingen, de sex heeft plaatsgehad, is een gepasseerd station, net als bij massa's echtparen die seksueel op elkaar zijn uitgekeken maar verder goede maatjes zijn.

Opvallend is ook de verontwaardiging die de vraag aanvankelijk bij velen oproept. Natuurlijk kan dat, vriendschap zonder sex, hoe kom je erbij, doe niet zo mal, dat is toch heel gewoon?

'Oh ja? Wie zijn de mannen c.q. vrouwen in jouw vriendenkring?'

Dan begint het wazige staren.

'Nou, eh. . .'

Stilte, peinzen, nadenken.

'Hans'

'Maar dat is de man van je beste vriendin! Jullie gaan met z'n allen op vakantie, maar doe je met hem wel eens iets aparts?'

'Nee, dat niet.'

Oké. Hans valt af.

Maar wat versta je dan onder vriendschap? We worden het eens over de volgende definitie: iemand met wie je veel bespreekt, op wie je een beroep kunt doen in geval van nood en met wie je af en toe dingen onderneemt, eten, bioscoop of fietsen. Een week op vakantie zonder vrees voor spanningen moet ook kunnen.

Verder peinzen. Nog wat vage namen, waarvan ze meteen al weten dat ze buiten de categorie vallen.

Z., juriste, twee banen en gezin, zegt dat ze geen mannelijke vrienden heeft vanwege tijdgebrek. 'Ik geef prioriteit aan vriendinnen.'

W., al even druk met baan, carrière en kinderen, reageert hogelijk verbaasd. 'Natuurlijk heb ik vriendinnen. Annie en Lien. Die vind ik verschrikkelijk aardig.' Annie is een collega die hij vrijwel dagelijks ziet en met wie hij heel goed op kan schieten. Privé zien ze elkaar alleen in bijzijn van de echtgenoten. En Lien? (Overigens hartsvriendin van zijn vrouw, maar dit terzijde.) Lien had een paar maanden geleden gebeld met de vraag of hij meeging naar een schoolavond. Met tegenzin was hij gegaan. Is dat vriendschap? Meer een vriendendienst eigenlijk. 'Toch ben ik dol op ze.' Belt hij ze dan wel eens misschien? Nee, hij houdt niet van telefoneren.

Waar komt die verontwaardiging uit voort? Een kwestie van ideologie, weet relatietherapeut Willeke Bezemer. We zijn toch modern, zelfstandig en onafhankelijk? Daarin passen dit soort vriendschappen, daar doen we toch niet flauw meer over? 'Het is kennelijk moeilijk om te accepteren dat er een discrepantie is tussen norm en daad, tussen wat je misschien wilt en wat je feitelijk doet.'

Een geheel ander geluid komt van B., manager, getrouwd, geen kinderen. Hij zegt: 'Ik vind het in de kern onaanvaardbaar. Als ik met een vrouw goed bevriend raak, dan wil ik ook met haar naar bed. Dat is toch logisch? Je kunt dat geestelijke en lichamelijke niet scheiden. Dat is onnatuurlijk.'

Willeke Bezemer: 'Ha! Wat een mooipraterij! Verkooptruc'

Nogal wat vrouwen hebben homo-vrienden. S., psychiater en homoseksueel, vindt dat vanzelfsprekend omdat hij een heldere opvatting heeft over de kwestie. 'Vriendschap met een hetero-man is onmogelijk. Het geeft jaloezie bij de partner, of er ontstaat verwarring: moet er niet geneukt worden? Vriendschap kan alleen met nichten. Eigenlijk vervullen wij een mooie sociale rol. Wij zijn jullie ideale vrienden'

JAN GROEN is voormalig directeur van het Psychoanalytisch Instituut in Utrecht en nu analyticus (bijna) in ruste. Ware hij een klassiek Freudiaans psychoanalyticus, hij zou het met S. eens zijn. Glimlacht fijntjes: 'Het libido van Freud, hè. Altijd is er de seksuele spanning tussen de geslachten. Seksualiteit is altijd aanwezig, passief of actief.'

Maar Jan Groen is al lang niet meer zuiver in de leer. Soepel: 'Misschien is een vriendschap onder bepaalde omstandigheden wel mogelijk.' Maar helaas, meestal werken de omstandigheden niet mee. 'Bij twee alleenstaanden sluipt de erotiek er snel in. Heb je allebei een partner, dan zijn vaak de jaloerse gevoelens van de partner een hinderpaal.'

Willeke Bezemer: 'Onzekerheid over de eigen relatie komt dan naar boven. Kan hij misschien beter met die ander praten dan met mij? We zijn getraind in de opvatting dat je alles samen moet doen, het leven, de familie, de vrienden. De vriendschappen worden ingebracht in de relatie. Geen wonder dat die vaak verwateren. Je wilt geen ruzie met je partner, je laat je misschien de mond snoeren. Misschien word je onder druk gezet: vind je X belangrijker dan mij? Of: Ik weet wel dat je niks met X doet, maar waarom wil je dan met hem of haar uit?'

Dan zijn er de maatschappelijke omstandigheden waar analyticus Groen het over had. De sociale druk. 'Het is nog steeds aanvaardbaarder om met je zus naar de schouwburg te gaan dan met een vriendin. De goegemeente zal meteen denken: oh juist, die hebben een verhouding.' Willeke Bezemer beaamt dat. 'Ik ken een vrouw die af en toe ook met een goede vriend op vakantie gaat. Niemand gelooft dat het een gewone vriendschap is.' De ervaring van K. die in het bezit is van enkele mooie vriendschappen: 'Het wordt raar gevonden.' Schouderophalend, want ze is er geheel onverstoorbaar onder, refereert ze aan flauwe opmerkingen van collega's.

K. is een schoolvoorbeeld van 'modern' leven. Ze ontmoet door haar werk veel mensen, ze heeft kind, vriend en vele vriendschappen. Ook mannenvriendschappen, twee maar liefst. 'De ene heeft zelf ook vriendinnen met wie hij niks doet.'

Op een of andere manier klinkt dat een beetje vissig, saai, seksloos. Ze ontkent. 'Hij is absoluut een lekker type, lekker om mee te praten, om mee te gaan eten. Ik zou zo met hem op vakantie gaan, zonder spanningen, zonder gezeur, dat weet ik zeker.'

Een ander mooi verhaal vertelt W. Ze is al jaren 'sexloos' bevriend met een man. Nog nooit hebben zij elkaar met een vinger aangeraakt. Kus op de wang bij de begroeting, dat is alles, geen knuffel, geen omarming, geen aanrakingen. Ze bespreken daarentegen alles met elkaar, werk, politiek, vrienden, familie, privé-sores en privégeluk en zelfs beider sexleven wordt als daar aanleiding toe is giechelend of met wellust besproken.

Wordt hier de regel van Harry Burns gelogenstraft? W.: 'Ja, min of meer, maar ook niet helemaal. Want hij is ooit even verliefd op me geweest, en ik niet, dus dat ging na verloop van tijd over. De vriendschap niet.'

Maar ook bij deze vriendschap speelt 'the sex thing'. Niet in het oog springend, niet drukkend, maar het is er wel. 'Ja, want eerlijk gezegd houden we stilzwijgend vast aan de gedachte dat we ooit nog een keer met elkaar naar bed gaan. Misschien is die gedachte voor hem belangrijker dan voor mij. Ik hoef niet zo nodig. Ik ben bang dat ik daarmee de vriendschap op het spel zet. Ik heb ooit eens gezegd, in een dronken en doortastende bui, dat hij toch ook wel wist dat we nooit met elkaar zouden slapen. Dat vond ie heel erg. Dat ik zo maar die deur dichtgooide. . .'

In de film When Harry Met Sally zijn we vijf jaar verder. Harry en Sally ontmoeten elkaar toevallig in een boekwinkel. Beiden zijn door hun partners verlaten. Ze beginnen aarzelend een gesprek. Sally vraagt Harry mee uit eten. Er groeit een verstandhouding. Harry: 'Worden we nu vrienden?'

Sally: 'Ja.'

Harry, opgetogen: 'Te gek. Vriendschap met een vrouw. Je bent de eerste mooie vrouw met wie ik niet naar bed wil.'

Sally, beetje in verwarring over dit vreemde compliment: 'Wat geweldig, Harry.'

Is het leuk met een man bevriend te zijn die je niet begeert, nooit heeft begeerd en nooit zal begeren? Is dat een rustige gedachte? Of wellicht ook lichtelijk beledigend?

K., tikje verontwaardigd: 'Maar ik heb wel degelijk het gevoel begeerd te worden, althans dat ze me leuk, prettig of lekker vinden. Het is een gevoel dat niet seksueel beladen is, ik heb het bij zowel mannen als vrouwen.'

Psychoanalyticus Jan Groen wordt door twijfel bevangen. 'Het is bekend dat je je seksueel aangetrokken kunt voelen tot iemand die je verder helemaal niet aardig vindt. Maar kan het andere ook? Iemand ontzettend aardig vinden, maar absoluut niet met hem of haar naar bed willlen. Klinkt toch een beetje gek, vindt u ook niet?'

Niet begeerd worden?! Willeke Bezemer zet grote ogen op. 'Wie zegt dat we begeerd moeten worden? Dat hebben we er toch ook zelf ingegoten? Vriendschappen willen hebben en ook stiekem begeerd willen worden, ja hoor es, dat is een dubbele moraal.'

K. DENKT DAT vrouwen beter zijn in het aanknopen en ontwikkelen van vriendschappen dan mannen. 'Vrouwen vinden het al gauw gezellig, terwijl mannen sneller iets seksueels uitstralen.' Ze vertelt over de man die ze al wat langer kende en met wie ze vaak leuke gesprekken had totdat ze een keer samen uit eten gingen. Leuke avond. Maar de volgende ochtend werd bij haar thuis een grote betekenisvolle bos bloemen bezorgd. K.: 'Jammer, jammer, jammer.'

Analyticus Groen is het met haar eens. Hij geeft, geheel op dreef en genietend van het onderwerp, een lesje Freud voor beginners. 'Vriendschap veronderstelt dat je je kunt identificeren met de ander. Een man die moet meevoelen met een vrouw, kan dat bedreigend vinden. Veel mannen hebben, doordat ze zich moesten de-identificeren van de moeder, een zwakke gender identity. Zij kunnen niet echt goed met vrouwen omgaan omdat ze bang zijn hun identiteit te verliezen, bang zijn voor hun vrouwelijke kanten.'

Dat houdt in dat je types kunt onderscheiden? Welk type is bevriend met vrouwen en welke niet? Volgens Groen zullen 'stoere mannen in de kroeg met een glas bier in de hand' niet gauw vriendschappen met vrouwen aanknopen. De nicht dan als ideale vrouwenvriend? De psychiater grijnst breeduit: 'Inderdaad! Zij houden het vrouwelijke niet achter. Seksuele gevoelens spelen geen rol. Sex kan de vriendschap niet bederven.'

En welk type vrouw zal vriendschappen met mannen beginnen? 'Vrouwen die hun vrouw-zijn aanvaarden, inclusief hun mannelijke trekken. Verder hangt het af van je houding jegens mannen in het algemeen. Als je afgunst jegens hen voelt, bijvoorbeeld vanwege hun bevoorrechte positie, dan is er weinig ruimte voor empathie, niet waar? Flirterige vrouwen en versierderige mannen zullen ook niet gauw vriendschappen met de andere sekse ontwikkelen.'

Relatietherapeute Willeke Bezemer heeft ook wel een idee waar de obstakels liggen: 'De geseksualiseerde omgang tussen mannen en vrouwen.' Iedereen doet het, zegt ze. Mannen erotiseren sterker, maar vrouwen ook, zij het in mindere mate.

Hoe gaat dat dan? Willeke Bezemer legt uit: een man ziet een vrouw, doet seksueel 'prikkeltje' op, een erotisch 'impulsje', hij heeft een 'fantasietje', een 'dagdroompje'. 'Als je als man en vrouw met zijn tweeën bent, je staat open voor elkaar, want dat hoort bij vriendschap, hoe combineer je dat? De prikkels verhinderen doorgaans een diepe warme vriendschap.'

Dit klinkt, ondanks de verkleinwoorden, toch tamelijk hopeloos voor ons thema. Bezemer: 'Oh, maar ik wil geen dramatisch beeld schetsen. Niet iedereen erotiseert. Sommigen houden zich er bewust verre van, juist om de vriendschap niet op het spel te zetten.'

Er is wellicht nog een andere reden waarom m/v vriendschappen weinig voorkomen. Volgens klassiek-feministische theorieën hebben vrouwen grotere behoefte aan intieme en emotionele vriendschappen dan mannen. Vrouwen willen, zeker naarmate een relatie zich ontwikkelt, meer over zichzelf praten, terwijl mannen meer over hun denkbeelden of hun werk praten.

Psychoanalyticus Groen gelooft daar niets van. 'Onzin. Ik wil dolgraag over mezelf praten' En hij kent veel mannen met dezelfde onbedwingbare behoefte. Willeke Bezemer hangt deze theorie evenmin aan. Bovendien: 'Je hoeft toch niet over alles met elkaar te praten?'

Een vriend had haar eens gruwend verteld hoe hij tijdens een buitenlands congres drie dagen lang het gezeur van een vrouwelijke collega had moeten aanhoren over haar lijn, haar dikke kont, over vetbobbels hier en putjes daar. Bezemer, droogjes: 'Dat moet maar vriendinnenpraat blijven. Net als de menstruatie.'

Daar is K. het niet mee eens. Ze klaagt bij haar mannelijke vrienden rustig over haar lijn of andere lichamelijke ongerechtigheden. Roept dat bij die jongens geen gêne op, of seksuele 'impulsjes', om met Bezemer te spreken? Integendeel, meent K. 'Het schept eerder afstand.'

BLIJKBAAR moet men voor zo'n vriendschap een bepaald type zijn, je moet je niets aantrekken van omstandigheden of sociale druk en, zegt Willeke Bezemer, je moet het geleerd hebben. 'Het helpt als je in een gezin met jongens en meisjes bent opgegroeid, als je op gemengde scholen en opleidingen hebt gezeten, als je in je werk met beide seksen te maken hebt. Daarom denk ik dat jongeren het beter kunnen, omdat zij zijn opgegroeid in een meer geïntegreerde samenleving voor wat betreft de seksen. Geen gigantische verschillen, hoor, meer lichte verschuivingen.'

Ze ontkracht deze stelling meteen door te vertellen over die student die ze kent. Hij studeert geologie, hij roeit en zit op hockey. 'Hij komt dus alleen maar jongens tegen. Zet een vrouw in zijn vizier, die wordt meteen een sexsymbool.'

Ondertussen zijn Billy Crystal en Meg Ryan dik bevriend geraakt. Maar dan - we zien het aankomen - gaan ze een keer met elkaar naar bed. Jammer, jammer. Sally: 'Dat hadden we niet moeten doen.' Weg plezier, weg vriendschap. Maar aangezien het hier per slot van rekening om een film gaat die een beetje bevredigend moet aflopen, betekent het einde van de vriendschap het begin van een mooie verhouding. Snikkend vallen ze in elkaars armen. 'It had to be you. . .'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden