De vrouw als niemand

Vrouwen zijn in China nog steeds tweederangsburgers. In grote delen van het land worden ze beschouwd als een niet-renderende investering en op het platteland plegen per dag zo'n vijfhonderd vrouwen zelfmoord....

door Jan van der Putten

EEN CHINESE man belt ergens aan. De vrouw des huizes doet open. Hij vraagt of er iemand is. Het antwoord is nog absurder dan de vraag: 'Nee, er is niemand.'

De grap is gegrepen uit het volle leven. Vijftig jaar na de stichting

van de Volksrepubliek, vijftig jaar nadat de gelijkheid tussen man en

vrouw officieel is uitgeroepen, zien veel Chinese mannen de vrouw nog

altijd als een niemand. En veel Chinese vrouwen voelen zich nog altijd, of opnieuw, precies zo: een niemand. Daardoor zijn er in China steeds meer jongens dan meisjes. Want wie wil vader of moeder worden van een niemand?

Gemiddeld worden in de wereld op iedere 100 meisjes 106 jongens geboren. De grotere kindersterfte onder de jongens trekt die verhouding later recht. Maar in China groeit de verhouding steeds schever. In 1995 lagen er volgens VN-cijfers op iedere 100 meisjesbaby's 116 mannelijke Chineesjes in de wieg. Volgens cijfers van vorige maand zijn de verhoudingen nog verder zoek: 120 of 121 jongens op 100 meisjes.

Zes jongens voor vijf meisjes, en als het zo doorgaat, zijn het er binnenkort zeven. Op de huwelijksmarkt is er vrijwel geen vrouwenaanbod: op hun 30ste is 99 procent van de Chinese vrouwen getrouwd. En er is groeiende concurrentie uit het buitenland, vooral van Zuid-Koreanen en overzeese Chinezen - bijvoorbeeld in Indonesië of Maleisië - die in eigen land geen vrouw kunnen vinden.

Daar moeten brokken van komen. In China groeit een generatie op van ruim honderd miljoen jongens die levenslang vrijgezel moeten blijven.

Nu al worden jaarlijks tienduizenden Chinese vrouwen gekidnapt voor de verkoop aan vrijgezellen. Die handel zal waarschijnlijk sterk toenemen.

Onlangs gepubliceerde cijfers over de numerieke kloof tussen jongens en meisjes komen van de Chinese academie voor sociale wetenschappen en zijn vermeld in de officiële pers. Maar uitvoerend directeur Liu Hanbing van de Chinese bond voor gezinsplanning kent ze niet: 'Over heel China hebben we geen cijfers. Wel hebben we 1400 steekproeven genomen in drie provincies. Het resultaat was 113 jongens op iedere 100 meisjes.'

Ook die verhouding ligt al knap scheef. Hoe komt dat? Liu wijst op een oude traditie van vrouwenhaat, niet alleen in China maar ook in andere landen van Oost-Azië. Alleen zoons konden offers brengen aan de geesten van de voorouders, alleen zoons konden de familienaam voortzetten, alleen zoons konden het familiebezit erven.

'Die traditie is op het platteland nog altijd sterk', zegt Liu. 'De mensen denken dat alleen een zoon voor hen kan zorgen als ze oud zijn, want een dochter trouwt en trekt in bij haar schoonfamilie. En boeren hebben liever een jongen, omdat die sterker is, dus beter op het land kan werken.'

China is nog altijd een land van arme boeren. Van de bijna 1,3 miljard Chinezen woont 70 procent op het platteland, 12 procent boven

het wereldgemiddelde. Een deel van de boerenbevolking is nog altijd analfabeet. Voor het lezende deel van de boerinnen is Nong jia yu bai

shi tong ('Plattelandsvrouwen weten alles') bedoeld, een populair maandblad waarvan de titel vooralsnog een voorbeeld van wishful thinking is.

Het blad heeft een oplage van 230 duizend. Elk exemplaar wordt door zeven mensen gelezen. Xie Lihua is de enthousiaste hoofdredactrice. Ze gaat vaak het binnenland in, runt in een buitenwijk van Peking het

enige tehuis waar boerinnen zich kunnen omscholen, en reist de wereld

af om te pleiten voor de rechten van Chinese boerenvrouwen. Onder de glazen plaat op haar bureau ligt een foto van haarzelf naast Hillary Clinton achter een spreekgestoelte.

'De voorkeur voor jongens hangt af van de economische situatie', meent mevrouw Xie. 'In ontwikkelde gebieden worden meisjes haast als de gelijken van jongens beschouwd. Daar hebben bejaarden een pensioen, dus hebben ze voor hun verzorging hun zoons niet meer nodig. Maar in arme streken hebben jongens nog bijna dezelfde status als vroeger.'

De wet draagt aan zowel zoons als dochters de zorg voor hun ouders op. 'Maar volgens de traditionele opvattingen', zegt de hoofdredactrice, 'is het een schande als je dochter voor je zorgt. Mijn getrouwde dochter, zeggen de boeren, is het huis uit en is van naam veranderd, en daarom is ze mijn dochter niet meer.'

Meisjes zijn in het traditionele deel van China niet echt geliefd. Ze

zijn een niet-renderende investering, en daarom kunnen ze maar beter niet geboren worden. Volgens de Amerikaanse demograaf James Lee werd in de 18de eeuw in Noordoost-China 20 tot 25 procent van de meisjes vermoord. Die gewoonte kwam ook in de hoogste kringen voor. In de 18de en de 19de eeuw lieten de keizers van de Qing-dynastie gemiddeld

een op de tien dochters uit de keizerlijke familie direct na de geboorte doden. Dat spaarde kosten uit voor opvoeding en vooral voor een enorme bruidsschat.

DIE OUDE moordpraktijk is sterk verminderd, maar bestaat nog wel. Nog

altijd sterven er veel meer meisjes dan jongens. In 1995 was de kindersterfte onder de meisjes 39 en onder de jongens 30 promille. De

provincie Guangxi spant de kroon, met een kindersterfte van 82 promille onder de meisjes en slechts 34 promille onder de jongens. De

autoriteiten praten daar liever niet over. Natuurlijk is deze drastische vorm van geslachtsselectie zwaar verboden. Net als de methode die er grotendeels voor in de plaats is gekomen: abortus zodra is vastgesteld dat er een meisje in aantocht is.

In de jaren tachtig kwamen de eerste echo-apparaten op de Chinese markt waarmee de vrucht kon worden bekeken en het geslacht vastgesteld. Vanaf dat moment werd de kloof tussen het aantal jongens- en meisjesbaby's snel groter. Ziekenhuisonderzoek naar grote

aantallen afgedreven vruchten laat er geen twijfel over bestaan dat abortus vooral wordt toegepast op vrouwen die in verwachting zijn van

een meisje.

Tegenwoordig produceert China jaarlijks tienduizend van die apparaten. Het is in strijd met de wet het geslacht van het kind vast

te stellen, laat staan dat aan de ouders mee te delen. Maar vaak gebeurt dat toch. Een kort nee-knikje van de dokter kan voor het echtpaar het afgesproken teken zijn dat het helaas geen jongetje wordt. Vaak wordt zo'n meisje dan nooit geboren. Abortus in klinieken

wordt gepleegd tot in de vijfde, zesde maand. Dat is wettelijk verboden, maar het gebeurt.

Wordt die praktijk niet sterk bevorderd door de officiële eenkindpolitiek? Als jongetjes gewilder zijn dan meisjes en je mag maar één kind krijgen, ligt het dan niet voor de hand de geboorte van

meisjes te voorkomen? Liu Hanbing van gezinsplanning: 'China hééft geen eenkindpolitiek. Die geldt alleen voor de steden. Boeren mogen na een bepaalde tijd een tweede kind nemen als het eerste een meisje is. En de beperkingen gelden niet voor etnische minderheden. Tibetaanse gezinnen hebben veel kinderen. Een Chinees gezin heeft gemiddeld niet één kind, maar bijna twee. De bevolking groeit nog altijd met 13 miljoen per jaar.'

Maar als het eerste kind een jongen is, mag er geen tweede kind komen; is het een meisje, dan mag een boerenechtpaar het opnieuw proberen. Houdt dat niet het oude vooroordeel tegen meisjes in stand?

Liu: 'In de steden zijn de mensen tevreden als hun enige kind een meisje is. Tegenwoordig willen stadsbewoners maar één kind. Op het platteland sluit onze politiek aan bij de traditie, maar ook daar zie

je grote vooruitgang. Ik ken een boerengemeente met 570 echtparen die

als enig kind een dochter hebben en het daarbij willen laten.'

MAAR HET komt ook voor dat boeren hun eerstgeboren zoon laten registreren als een meisje, om op die manier verlof te krijgen voor een tweede kind, liefst weer een jongen. Hoofdredactrice Xie Lihua vraagt om begrip: 'Je kunt het de boeren niet altijd kwalijk nemen dat ze alleen maar zoons willen. De afkeer van meisjes heeft een economische oorzaak. In sommige provincies betaalt de regering je pensioen als je eerste kind een dochter is. Dat is een aanmoediging om het bij één kind te laten. In rijke steden aan de kust hebben ouders die als enig kind een dochter hebben, allerlei voorrechten. Ze

kunnen bijvoorbeeld gemakkelijk een banklening sluiten en ze hebben voorrang bij trainingscursussen.'

In arme gebieden is geen geld voor pensioen, daarom mag je daar een tweede kind nemen. Xie: 'We moeten praktisch zijn en aansluiten bij de traditie. We moeten de zaak niet forceren. De sleutel van de gezinsplanning is de ontwikkeling van de economie. De boeren hebben het me zelf gezegd: als we het beter krijgen, willen we minder kinderen. Maar dat kost tijd.'

Behalve abortus en moord is er een andere methode om van een ongewenste meisjesbaby af te komen: haar niet inschrijven in het bevolkingsregister. Daardoor bestaat ze officieel niet en kan het echtpaar met een schone lei beginnen. Vaak worden deze clandestiene 'zwarte kinderen', die de Chinese bevolkingsstatistieken onbetrouwbaar maken, te vondeling gelegd. Wanneer ze niet geadopteerd

worden, kunnen ze het later heel lastig krijgen, en hun ouders ook. Ze hebben bijvoorbeeld geen recht op gezondheidszorg en onderwijs. Als een school hen wil hebben, moeten de ouders veel meer schoolgeld betalen.

Onder vondelingen en adoptiekinderen zijn maar weinig jongens. Dat komt doordat voor een tweede jongen meestal de vereiste boete wordt betaald, waarna hij in de burgerlijke stand wordt ingeschreven. Die boete kan oplopen tot 50 duizend yuan, dat is 12,5 duizend gulden. De

chef gezinsplanning heeft er een eufemisme voor: de boete is een 'sociale-compensatiebetaling', bestemd voor investeringen in het onderwijs en andere voorzieningen voor kinderen. Maar behalve boete kunnen ook straffen volgen. Iedereen kent wel iemand die na de geboorte van nog een kind, gedegradeerd of ontslagen is.

Als je een kind wilt en geen problemen met de overheid, ga dan naar je wijkkantoor en vraag aan het loket een geboortevergunning aan. Die

wordt je gegeven als het jaarlijkse kinderquotum nog niet vol is, anders moet je een jaartje wachten. Het is onverstandig daarna de dringende adviezen van de geboortebeperkers naast je neer te leggen. Als eenmaal je eerste is geboren, laat het dan ook je laatste zijn. Ongeacht of het een jongen of een meisje is. En ongeacht de wens van veel moderne Chinese paren om na een jongen een meisje te krijgen.

Behalve voor verstokte tegenstanders van gezinsplanning is voor iedereen de noodzaak van deze maatregelen in China evident. In 1969 werd de 800 miljoenste Chinees geboren. Moeders hadden toen gemiddeld

5,8 kinderen. Die bevolkingsomvang voorspelde een economische en sociale ramp. Er werd al gesproken over twee miljard Chinezen in 2000. In 1979 begon de geforceerde eenkindpolitiek. Men verwacht nu een stabilisering van de Chinese bevolking tussen 2040 en 2050 op 1,6

miljard.

'Met ons gezinsplanningsprogramma', benadrukt Liu Hanbing, 'hebben we

300 miljoen geboorten voorkomen. Anders zou onze levensstandaard nu veel lager zijn geweest. Daarmee hebben wij ook een grote dienst bewezen aan de hele wereld. Wij moeten 22 procent van de wereldbevolking voeden, terwijl we maar 7 procent hebben van de bebouwbare grond. Sommige regels en restricties moeten er zijn, anders is het straks te laat.'

Liu wijst op de overstromingen van afgelopen zomer. 'Een van de oorzaken was overbevolking, waardoor er te veel bomen zijn gekapt en te veel meren drooggelegd. Eerst en vooral moeten de armen een beter leven krijgen. Zelf je kindertal kunnen kiezen, is dat een mensenrecht? Als de mensen niet in leven kunnen blijven, zijn er überhaupt geen mensenrechten.'

DE gezinsplanningspolitiek bestond in de eerste jaren uit het belonen

van de eenkindsgezinnen en het straffen van de overtreders. Er zijn getuigenissen over politierazzia's tegen iedere vrouw met een dikke buik, over gedwongen abortussen tot in de negende maand en over gedwongen sterilisaties, bijvoorbeeld als een vrouw een keer niet was

komen opdagen voor controle van het spiraaltje. De overheid verzekert

dat dergelijke barbaarsheden zijn gelogen, of dat ze niet meer voorkomen en in ieder geval zwaar strafbaar zijn.

De geboorteregelaars treden de laatste jaren minder op als sekspolitieagenten en meer als helpers en voorlichters. Ze wijden zich aan de productie en distributie van anticonceptiemiddelen - ook voor de man - en verbetering van de levensomstandigheden, speciaal die van de vrouw. Bij Liu's nationale gezinsplanningsbond zijn iets meer dan een miljoen organisaties aangesloten, met miljoenen vrijwilligers, samen 8 procent van de Chinese bevolking. Die maken veel werk van campagnes voor de gelijkberechtiging van de vrouw, die van de meisjesbaby's inbegrepen. 'En we proberen', zegt Liu, 'de vrouwen aan een baan te helpen, waardoor ook hun status thuis hoger wordt.'

Hoofdredactrice Xie vertelt over de emancipatie van boerenmeisjes die, vaak tegen de zin van hun familie, gaan werken in de stad. 'Daar

zien ze dat stadsvrouwen kunnen doen wat ze willen. Als ze terugkomen, hebben ze andere ideeën gekregen. Ze willen dan best een meisje hebben en hoeven er niet meer zo nodig een jongen bij, ook al dringt de familie aan. Het is onze taak de boerenvrouwen én hun mannen ervan te doordringen dat jongens en meisjes, mannen en vrouwen

gelijk zijn.'

Mannen en vrouwen gelijk? Waar komen dan bijvoorbeeld al die zelfmoorden onder vrouwen vandaan? Volgens vorige maand gepubliceerde

cijfers van internationale onderzoekers slaan in China dagelijks vijfhonderd vrouwen de hand aan zichzelf, tegen nog geen vierhonderd in de rest van de wereld. Elders zijn het vooral mannen in de steden die zelfmoord plegen, in China zijn het vooral vrouwen op het platteland. Het geijkte zelfmoordmiddel is landbouwgif.

In ieder nummer van het blad 'Plattelandsvrouwen weten alles' behandelt een psycholoog een typisch zelfmoordgeval. Hoofdredactrice Xie Lihua: 'Vaak is het de emotie van het moment, soms om onbeduidende dingetjes. In 60 procent van de gevallen hadden de vrouwen gezinsproblemen. Zo kunnen ze alleen al zelfmoord plegen om hun man een schuldgevoel te geven. Bijvoorbeeld als die haar geslagen

heeft waar zijn moeder bij was. In het algemeen heeft de Chinese vrouw gebrek aan zelfvertrouwen en eigenliefde.'

De psychologe Wang Xingjian, een vitale vrouw met spierwit haar, is de oprichtster van de vrouwentelefoon van Peking. 'De meeste vrouwen die ons bellen, voelen zich gediscrimineerd door hun man of door hun baas. Vrouwen vinden maar moeilijk werk, vanwege zwangerschapsverlof en zo, en vanwege het idee dat de man efficiënter is. Vrouwen met dezelfde achtergrond en dezelfde capaciteit als een man worden toch vaak gediscrimineerd.'

In de jaren vijftig stelde de regering voor mannen en vrouwen gelijke

betaling in voor gelijke arbeid. Wang: 'De status van de vrouw was toen hoger dan nu. Niet omdat ze zelfbewust was geworden, maar vanwege de maatregelen van de regering. Nu er met de hervormingen meer nadruk op efficiency wordt gelegd, vliegen de vrouwen er weer uit: 60 procent van de ontslagen arbeiders zijn vrouwen, terwijl ze maar eenderde deel van de arbeidersklasse vormen. De vrouw moet meer vertrouwen op zichzelf. Ze moet zelf vechten voor haar bevrijding.'

Dat is vaak vechten tegen de bierkaai. Het idee dat de vrouw een tweederangswezen is, leidt immers een hardnekkig bestaan. Middelbare scholen stellen aan meisjes zwaardere toelatingseisen dan aan jongens. Een talenschool in Shanghai heeft vorig jaar het aantal toe te laten leerlingen verminderd, toen 60 procent van de geslaagden meisjes bleken te zijn. Op de universiteit is er op iedere drie mannen maar één vrouw.

Het kan voorlopig ook moeilijk anders. Nog altijd wil het volksgeloof

dat een vrouw die tijdens haar zwangerschap mooi wordt, een jongetje verwacht. Wordt ze lelijk, dan is het geheid een meisje.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden