DE VROUW ALS BLIKVANGER OM HOOGSTAANDE WAARDEN TE VERBEELDEN

'Het is lente. De stenen vrouwen neurin. Hoort u ze?' Op deze poëtische wijze beëindigt Saskia Wolda haar zoektocht naar het geheim achter de allegorische vrouwenbeelden die op tal van plekken het stadsbeeld sieren....

Vrouwe Justitia, Vrouwe Fortuna, de Stedemaagd, de vrouw als symbool van vruchtbaarheid, de Vrede - het zijn maar enkele van de vele voorbeelden die - naar provincie en plaats gerangschikt - worden geëtaleerd in Publieke vrouwen - Zinnebeelden in de openbare ruimte, een onder redactie van Maud de Vries verschenen uitgave in de Amazonereeks van de feministische uitgeverij Vita (Fl. 34,50). Behalve enkele theoretische beschouwingen over het fenomeen van de allegorische vrouwenbeelden bevat het boekje een flink aantal stadswandelingen en routebeschrijvingen waar de beelden te zien zijn.

In een Woord Vooraf verklaart prof. Marianne Maaskant-Kleibrink waarom de samenstelsters van het boekje enigszins tweeslachtig op het stedelijk schoon reageren. 'Vele vrouwenbeelden zijn naakt of vertonen naakte delen', schrijft zij. 'Striptease op straat? Nee, de stenen en bronzen dames zijn daar ver boven verheven, zij belichamen immers idealen. En onze hoogste ideeen worden dikwijls door het naakt verbeeld.' Maar er zit een adder onder het gras: 'In de moderne stad heeft het naakt echter erotische bijbedoelingen: de idealen voor mannen aantrekkelijk maken.'

Saskia Wolda noemt het opmerkelijk dat het lichaam van de vrouw aanzienlijk vaker wordt gebruikt in zinnebeeldige voorstellingen dan dat van de man. 'In tegenstelling tot hun geportretteerde mannelijke collega's hebben vele van deze stenen en bronzen vrouwen bovendien naakte borsten en schouders. Vaak zijn de tepels door de stof van hun gewaden heen zichtbaar en soms worden zij zelfs geheel naakt tentoongesteld. Wat heeft deze staat van ontkleding te betekenen? Staat deze wereldlijke erotiek niet haaks op de spirituele waarden en serieuze zaken die zij voorstaan?'

Zij legt uit dat het allegorische vrouwenbeeld al populair was bij Grieken en Romeinen. In de middeleeuwen werden vrouwen als model gebruikt om christelijke waarden en deugden te verbeelden. Ten tijde van de renaissance en de barok verschenen allegorische figuren in groten getale als decoratieve versiering, compleet met wapperende gewaden en theatrale gebaren. In de negentiende eeuw, toen het industriële tijdperk zijn intrede had gedaan, werden vrouwen ingezet om de technologische vooruitgang te symboliseren, vaak vergezeld van een gevleugeld wiel.

Het vraagstuk van de blote borst kent verschillende facetten, aldus Wolda. Van oudsher staat de vrouwenborst in de eerste plaats voor vruchtbaarheid en moederschap. Daarnaast is het tonen van de ontblote borst een uiting van vrijheid en innerlijke kracht. Deze symboliek maakte vooral opgang tijdens de Franse Revolutie. 'Marianne, het symbool van de Repulbiek, werd talloze malen met een naakte schouder en borst vereeuwigd.' In de achttiende en negentiende eeuw presenteerden auteurs van wetenschappelijke werken half ontblote vrouwenfiguren als symbool van bijvoorbeeld de natuurkunde. 'Daarmee wezen zij op de grondigheid van hun werk: de wetenschap had voor hen geen geheimen meer.'

Wolda laat uiteindelijk het antwoord op de vraag waarom zoveel abstracte begrippen een vrouwelijke gestalte hebben gekregen, in het midden. 'Voorlopig rest alleen een visie. Het valt niet te ontkennen dat de vrouw voor de zoveelste maal is geïdealiseerd en gereduceerd tot object, tot een anoniem en verleidelijk lichaam dat schijnbaar elke boodschap kan (uit)dragen. Het lichaam van de vrouwelijke personificatie omhult eigenschappen en kwaliteiten die lange tijd aan mannen waren voorbehouden, maar de tijden zijn veranderd. Het beroepsverbod voor de Muzen is grotendeels opgeheven. Niet omdat de man de vrouw vrijwillig zou hebben toegelaten tot zijn territorium, maar omdat vrouwen zich die plaats hebben bevochten: in de rechtspraak, de politiek, de kerk en de techniek.'

Han van Gessel

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden