De vrije Zuid-Afrikaan snoer je de mond niet

Met al die wereldleiders werd de herdenking van Mandela een historische gebeurtenis. De Zuid-Afrikanen reageerden zich af op hun president.

SOWETO - De gastheer wordt uitgejouwd. Elke keer als president Jacob Zuma groot in beeld verschijnt op de twee schermen in het stadion klinkt een massaal boegeroep. Pijnlijk, zeker omdat bijna alle andere gasten op grote bijval kunnen rekenen van de tienduizenden bezoekers. 'We maken een slechte indruk.'


Plechtig zou het niet worden. Dat was ook nooit de bedoeling. De herdenkingsbijeenkomst voor Nelson Mandela, in het FNB-stadion van Soweto, moest de stad en de wereld de uitzonderlijke liefde voor de gestorven ex-president van Zuid-Afrika laten zien. En zoals dat gaat in dit land: vrolijkheid is daarbij bepaald geen taboe.


Die vrolijkheid zou laten zien dat, naast alle verdriet en rouw, de 'kinderen van Madiba' intense dankbaarheid voelen voor de man die hun na het schandaal van het blanke apartheidsbewind hun waardigheid teruggaf. Gasten uit bijna honderd landen, zoals een koning uit Nederland en een president uit de Verenigde Staten, zouden het eerbetoon tot een historische bijeenkomst maken.


Historisch werd het zeker, maar om de verkeerde redenen. De herdenking groeide welhaast uit tot een politiek slagveld, op internationaal maar zeker landelijk niveau. De ceremoniemeester, Cyril Ramaphosa, nam op zeker moment zelfs zijn toevlucht tot een inheemse Zuid-Afrikaanse taal om de toeschouwers duidelijk te maken dat zij 'discipline' dienden te tonen.


Maar Zuid-Afrikanen zijn door Mandela niet vrijgemaakt om zich vervolgens door een opvolger als Zuma de mond te laten snoeren. De huidige president is momenteel vooral in het nieuws vanwege zaken waaromheen een nare corruptiegeur hangt. De statuur van een Mandela zal hem door het volk nooit toegekend worden.


Het begon allemaal uiterst gemoedelijk. Al zo'n vijf uur voor het begin van de bijeenkomst om 11 uur hadden zich aan de poorten van het stadion, waar Nederland in juli 2010 de WK-finale tegen Spanje verloor, al de nodige mensen verzameld. Vele duizenden waren in aantocht. En dat ondanks het slechte weer met de eerst druilerige, maar later kletterende regen. Dansen en zingend gingen de mensen op zoek naar hun oranje stoelen.


Toen de eerste eregasten binnenkwamen, werd duidelijk dat een meerderheid van het Zuid-Afrikaanse publiek een politieke appel had te schillen. Thabo Mbeki, de man die door Zuma voortijdig uit zijn presidentiële zetel was gewipt en in die tijd zelf ook nauwelijks populair kon heten, kreeg luid applaus. 'Mbeki terug!', klonk het van alle kanten. Zuma, de gastheer, was toen nog in de catacomben.


De toeschouwers bleken ook zo hun eigen opvattingen over internationale politiek te hebben. Een luid applaus voor Barack Obama? Zeker wel, maar een niet minder hartelijke toejuiching voor de Cubaanse president Raúl Castro, net als Obama een van de sprekers. En ja, Robert Mugabe van Zimbabwe mag dan zijn critici hebben, in Soweto kent hij vooral vrienden.


Cyril Ramaphosa, de man die voor het ANC onderhandelde over het einde van de apartheid en terug is in de politiek als vicepresident van wat nu regeringspartij ANC is, deed in de welkomstwoorden zijn beleefde best iedereen gunstig gestemd te houden. De wereldgasten werden bedankt. En de regen diende gezien te worden als een 'welkom van de hemel' aan de overleden Madiba, die man voor wie de 'lange mars naar de vrijheid' nu voorbij is.


'Maar onze lange mars is nog maar net begonnen', zo voegde hij eraan toe. Ook dat klopte dinsdag, maar niet op de manier die Ramaphosa voor ogen had. Elke keer als president Zuma op de grote schermen verscheen, klonk het voor hem zo pijnlijke boegeroep.


Niet elke bezoeker was gelukkig met de manier waarop Zuma behandeld werd - alsof George Bush, een van de vele hoge internationale gasten, zo'n zestigduizend schoenen naar zijn hoofd kreeg geslingerd. 'We maken een slechte indruk', zei een ANC-toeschouwer. 'Madiba zou niet graag zien hoe we onze huidige president uitjouwen.' Maar het leed was al meer dan geschied. En toen Zuma zijn toespraak hield, bedoeld als de belangrijkste (maar weinig inspirerende) rede van de dag, was het stadion al bijna leeg.


Aartsbisschop Desmond Tutu, zelf nooit wars van pittige kritiek op het ANC en dus op Zuma, liet voor zijn slotgebed blijken dat hij vond dat zijn land een slechte beurt had gemaakt. Maar Tutu weet ook: Zuid-Afrikanen zijn vrij om te doen wat zij willen. Met dank aan Nelson Mandela.


Herdenkingsbijeenkomst Nelson Mandela


Obama eert Mandela in drie citaten

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden